De Chineesche Filosofie, Toegelicht voor niet-Sinologen, 2. Lao Tsz'
Date: 2021-04-15T00:00:00+00:00
Keywords: Philosophy; Chinese

The Project Gutenberg eBook of De Chineesche Filosofie, Toegelicht voor niet-Sinologen, 2. Lao Tsz'

This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this ebook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

Title: De Chineesche Filosofie, Toegelicht voor niet-Sinologen, 2. Lao Tsz'

Author: Henri Borel

Release date: April 15, 2021 [eBook #65088]
Most recently updated: October 18, 2024

Language: Dutch

Credits: Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project Gutenberg (This book was produced from scanned images of public domain material from the Google Books project.)

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK DE CHINEESCHE FILOSOFIE, TOEGELICHT VOOR NIET-SINOLOGEN, 2. LAO TSZ' ***

[Inhoud]

[Inhoud]

DE CHINEESCHE FILOSOFIE
TOEGELICHT VOOR NIET-SINOLOGEN

[Inhoud]

DE
CHINEESCHE FILOSOFIE
TOEGELICHT VOOR NIET-SINOLOGEN

II.

LAO TSZʼ

DOOR
HENRI BOREL

AMSTERDAM
P. N. VAN KAMPEN & ZOON

[Inhoud]

INHOUD.

| | Blz.
| Voorwoord | 1
| Inleiding tot de filosofie van Lao Tszʼ | 18
| Tao Teh King. |
| | Eerste deel: Tao | 74
| | Tweede deel: Teh | 144
| Aanhangsel | 216

[1]

[Inhoud]

VOORWOORD.

Vóór mijne vertaling van de Tao Teh King te lezen, is het eerst nog noodig, eenige nadere bizonderheden omtrent dit werk te weten, en zich een denkbeeld te vormen van wat vertalingen uit het chineesch over het algemeen zijn, en wat eene van Lao Tszʼ in het bizonder is.

De chineesche geschreven taal is er niet een, als de onze bestaande uit letters, maar haar karakter is idiografisch. „It is not surprising, perhaps, that such an idiographic language as this was invented; for the first thought of one who tries to write an idea, is more likely to be to picture it than to attempt to express the sounds by which it is spoken.” De chineesche geschreven taal heeft niet, als de egyptische, het phonetisch element doen triomfeeren over het symbolische, om ten slotte een alphabetische taal te worden, zegt S. Wells Williams verder,1 van wien ik voorgaand fragment aanhaalde, maar het symbolische element bleef altijd het [2]phonetische overheerschen. Hieruit volgt, dat de chinees, van zijn jeugd af gewoon om ideeën te associeeren met aparte pictoriale symbolen, het bijna ondoenlijk vindt om diezelfde ideeën te associeeren met gecombineerde letters, die enkel klanken uitdrukken.

Prof. Legge zegt zeer terecht van de chineesche karakters of schriftsymbolen: „The written characters of Chinese are not representations of words but symbols of ideas, and the combination of them in composition is not a representation of what the writer would say, but of what he thinks. It is in vain, therefore, for a translator to attempt a litteral version. When the symbolic characters have brought his mind „en rapport” with that of the author, he is free to render his ideas in his own, or any other speech, in the best manner he can attain to.….. In a study of a Chinese classical book there is not so much an interpretation of the characters employed by the writer as a participation of the thoughts; there is the seeing mind to mind.”2

Jammer, dat dezelfde zendeling-geleerde die dit schreef, in zijne vertalingen van chineesche klassieken, ook van de Tao Teh King, dikwijls metrisch heeft willen vertalen, wat kinderachtige rijmpjes gaf, en geheel in strijd is met deze beschouwing,—want beter en kernachtiger kon moeilijk het juiste karakter van vertalingen uit het chineesch worden gezegd. [3]

Juist, the seeing mind to mind, dit alleen is het éénige vereischte tot het vertalen van een chineesch auteur, en woordelijk vertalen uit het chineesch is onmogelijk, omdat een europeesche en de chineesche taal van geheel andere essentie zijn, en men geen pictoriale symbolen, enkel ideeën gevende, in letters van klank precies kan overzetten.

Dr. Jowett zegt nog zoo mooi van vertalingen3: „An English translation ought to be idiomatic and interesting, not only to the scholar but to the unlearned reader, Its object should not simply be to render the words of one language into the words of another, or to preserve the construction and order of the original; this is the ambition of a schoolboy, who wishes to show that he has made a good use of his dictionary and grammar, but is quite unworthy of the translator who seeks to produce on his reader an impression similar, or nearly similar, to that produced by the original. To him the feeling should be more important than the exact word.”

En dit werd gezegd van eene vertaling uit de grieksche taal, die tenminste nog het gemak oplevert van alphabetisch te zijn, dus hoeveel moeilijker wordt zulk eene vertaling nog uit het idiographische chineesch!

Bovenstaande drie verklaringen van Wells Williams, Legge en Jowett zijn de principes, van welke mijne vertaling van Lao Tszʼ uitgaat. Het op hoofdpunten [4]zijner vertaling in ’t geheel niet met hem eens zijnde, stem ik volkomen in met wat de sinoloog en generaal-majoor G. G. Alexander zegt over de bestaande vertalingen van de Tao Teh King, dat zij voor den niet-sinoloog en „general reader,” niet aanlokkelijk, ja „indeed repellent” zijn, „by a strained litteral accuracy which overrides and destroys the interest of the subject.”4

Een feit is, dat de verschillende vertalingen van de chineesche klassieken bij niet-sinologen zeer weinig bekend zijn, en de reden hiervan is, dat zij in den vorm waarin zij thans zijn, ook eigenlijk alleen door sinologen te begrijpen zijn.

Dit is de reden, waarom ik aan mijne „Chineesche Filosofie, toegelicht voor niet-sinologen” begon. Ik zie niet in, waarom de chineesche filosofie niet, evenals bv. de grieksche, voor de niet-ingewijden in die taal genietbaar zou worden gemaakt. En daarom is het wel aardig dat mij door een sinoloog verwijtend werd gevraagd hoe ik, na den zendeling Prof. Legge, die veel meer dan twintig jaren chineesch had gestudeerd, nog aan zoo iets was durven beginnen. Ik heb deze vraag eigenlijk reeds in het Voorwoord van het eerste deel van dit werk, dat over Confucius, beantwoord. Met den grooten eerbied dien ik voor dezen eminenten sinoloog als taalgeleerde heb, kan ik mij niet vereenigen met vele zijner opvattingen over verschillende chineesche begrippen. En [5]bovendien, dit is het ergste, is Prof. Legge bevooroordeeld. Hij is met hart en ziel zendeling geweest, en bij de vertaling der chineesche klassieken is hij van het standpunt uitgegaan dat alleen zijn christelijke godsdienst de ware, en zijn christelijke God de onfeilbaar éénige is, wat hem aanleiding geeft, overal in zijn werk de chineesche filosofie gering te schatten en te verkleinen. Hierdoor is zij bij hem niet tot haar recht gekomen, vooral niet die van Lao Tszʼ, in wien hij nog wel verscheidene christelijke begrippen vindt, die er in ’t geheel niet in staan, en dien hij veel te laag heeft geschat.5

Het is een groot nadeel geweest voor de juiste interpretatie der chineesche filosofie dat de meeste sinologen zendelingen waren, dus bevooroordeeld met het idee, dat zij, als afwijkende van de christelijke leer, per se dwaalbegrippen bevatte.

Ik denk hierbij aan die mooie woorden van Ruskin in zijn werk over de grieksche mythologie: „You must forgive me, therefore, for not always distinctly calling the creeds of the past „superstition” and the creeds of the present day religion.” En vooral dit, dat „whatever charge of folly may justly attach to the saying „There is no God,” the folly is prouder, deeper and less pardonable in saying „There is no God but mine.””6 [6]

„There is no God but mine,”—van dit idee uitgaande zijn de chineesche klassieken, is ook Lao Tszʼ, veelal vertaald. Daardoor worden zij in een valsch licht gezien, en is het noodig dat er nieuwe, onbevooroordeelde vertalingen komen.

Een der eerste vertalers van Lao Tszʼ is geweest Abel Rémusat, die zijn werk publiceerde onder den titel „Mémoire sur la vie et les ouvrages de Lao Tseu.” Ik wil hier vooral de volgende regels van aanhalen:

„Le livre de Lao Tseu n’est pas facile à entendre, parceque l’obscurité des matières s’y joint à une sorte de concision antique, à un vague qui va quelquefois jusqu’à rendre son style énigmatique.… Ce serait une difficulté très grande s’il s’agissait de le traduire en entier et de l’éclaircir sous le rapport de la doctrine qui l’enferme. Mais, cela ne doit pas nous empêcher d’en extraire les passages les plus marquants et d’en fixer le sens au moins d’une manière générale. Il suffit de constater le sens le plus palbable, quelquefois même noter les expressions, sans rechercher l’acception profonde et philosophique dont elles sont susceptibles. Outre l’obscurité de la matière en elle même, les anciens avaient des raisons de ne pas s’expliquer sur ces sortes de sujets.…

„Le texte est si plein d’obscurité, nous avons si peu de moyens pour en acquérir l’intelligence parfaite, si peu de connaissance des circonstances auxquelles l’auteur [7]a voulu faire allusion; nous sommes, en un mot, si loin à tous égards des idées sous l’influence desquelles il écrivait, qu’il y aurait de la témérité à prétendre retrouver exactement le sens qu’il avait en vue, quand ce sens nous échappe.”

De commentator Sie Hoeï had alreeds eeuwen vroeger gezegd: „Het is niet gemakkelijk om duidelijk de diepzinnigste passages van Lao Tszʼ uit te leggen; alles wat de wetenschap kan doen is er de algemeene beteekenis van geven.”

Zeer terecht merkt Stanislas Julien op, dat de moeilijkheid voor Rémusat, zoowel als voor anderen, bv. Prémare, niet zoozeer lag in het boek zelf, als in hun systeem van interpretatie. Zij verkondigden namelijk, dat in de Tao Teh King stukken uit de Heilige Schrift, ja zelfs katholieke dogma’s waren te vinden. Montucci bv. zegt (in zijn „De studiis sinicis”): „Beaucoup de passages parlent si clairement d’un Dieu trine, que quiconque aura lu ce livre ne pourra douter que le Mystère de la Très-Sainte-Trinité n’ait été révélé aux Chinois plus de cinq siècles avant la venue de Jésus Christ.”

Von Plänckner spreekt eveneens van in Tao gevonden te hebben eene Drieëenheid, wel niet identiek, maar toch analoog aan de christelijke. Rémusat, nog verder gaande, ziet in drie chineesche karakters I Hi Wei, die eenvoudig „kleurloos, aphoon, onstoffelijk” beteekenen, een verchineeschten vorm van Jehovah! En dat, terwijl die karakters niet eens achter elkaar, maar ieder aan [8]het begin van een aparten volzin voorkomen! Hierop werden dan verder geheele theorieën gebouwd. Zelfs Legge spreekt van „God in the Tao Teh King” d.i. dan de christelijke God. Ook von Strauss is niet afkeerig van het woord Jehovah in Lao Tszʼ.

„Add to this the ingenuity of the Jesuit scholars in detecting in the Tao Te King a heathen witness to the Trinity, the Logos, and the Incarnation, five centuries before Christ,—and we shall have some idea of the burden laid by interpreters on the shoulders of the great mystical teacher of the East,” zegt Samuel Johnson hiervan terecht. (Oriental Religions: China.)

Terecht niet tevreden met Rémusat’s Mémoire begon Stanislas Julien eene nieuwe vertaling (Le Livre de la Voie et de la Vertu. Paris. L’Imprimerie Royale MDCCCXLII.) Deze vertaling zal misschien qua taalkundige woord-vertaling wel het standaardwerk over Lao Tszʼ blijven en is van het grootste nut voor andere vertalers, ook voor mij geweest. Maar zij wordt totaal bedorven door de geheel verkeerde beteekenis aan Lao Tsz’s „Tao” en aan de uitdrukking „Wu Wei” gegeven. Hield Julien zich vrij van de dwaze ideeën der zendelingen, hij gaf in vele gevallen, o.a. aan „Wu Wei,” beteekenissen, precies tegenovergesteld aan wat de chineesche wijze bedoelde.—Julien maakte gebruik van vertalingen en commentaren van verscheidene chineesche geleerden,—die echter lang niet allen onfeilbaar zijn. De eminente schrijver Ma Touan Lin zegt van de Tao Teh King, dat [9]„de ware geest er van hoe langer hoe meer verkeerd werd begrepen, naarmate de menschen verder verwijderd waren van Lao Tsz’s tijd,” en Johnson zegt van Juliens chineesche commentaren: „The immense resources of Julien for explaining the Tao-te-king would give his version supreme authority but for the fact that the later commentators whom he uses are as likely to illustrate the philosopher’s statement that he was understood by few, as did the men of his own generation.”

Meerdere vertalingen zijn van G. Pauthier, J. Chalmers, Watters, von Plänckner, von Strauss, Alexander, Balfour en eenige anderen7—Het is merkwaardig te zien, hoe al deze vertalingen uiteenloopen, zóó ver dikwijls, dat het bijna niet te gelooven wordt, dat zij allen uit één en denzelfden tekst zijn gehaald. Ik neem voor de curiositeit dit voorbeeld, één toevallig uit zeer velen grepen:

—„De là vient que le saint homme marche toujours (dans le Tao) et ne s’écarte point de la quiétude et de la gravité. Quoiqu’il possède des palais magnifiques, il reste calme et les fuit.” (Stanislas Julien.)

—„Therefore it is that the wise man does not—even when making but a day’s journey—separate from his baggage-wagons, so that should a beautiful [10]view spread itself out before him, he rests a while and then continues his journey.” (G. G. Alexander.)

Twee gehéél verschillende interpretaties van één zelfden tekst!

Of wel dit, een héél klein tekstje van maar vier karakters in het chineesch, waarvan twee dezelfde zijn:

—„The best part of knowledge is (conscious) ignorance.” (Chalmers.)

—„Those who understand (the Tao) are unconscious of their upward progress.” (Balfour.)

—„To know, but to be as not knowing,—is good.” (Giles.)

Somtijds zijn de vertalingen zelfs precies elkaars contrast. En het is een feit, dat juist door die vele, uit elkaar loopende en tegenstrijdige versies de ernstige bestudeerder van Lao Tszʼ veel meer van de wijs raakt, dan wanneer hij zonder ééne enkele vertaling maar op den oorspronkelijken tekst blijft turen. Zeer juist zegt Prof. R. K. Douglas,8 die echter, voor zoover ik weet, zelf nooit eene vertaling van den geheelen Lao Tszʼ leverde, van al die verschillende interpretaties: „There is with most people a tendency to seek below the surface for some occult and far-fetched explanation of a difficulty rather than adopt the plain interpretation which lies before them.”

Op één punt waren de geleerden het echter allen ééns. [11]De integriteit en de originaliteit van de Tao Teh King waren onbetwistbaar.—De Leipzigsche professor von der Gabelentz verklaarde dat de authenticiteit van dit werk het minste was betwist van alle chineesche klassieken, èn in China, èn zelfs in den kring der europeesche sinologen.—En eenparig waren de sinologen9 van hetzelfde gevoelen.

Tot dat in 1886 een boek verscheen van H. A. Giles, een engelsche consul en sinoloog in China, getiteld: „The Remains of Lao Tsz.”—Deze verklaarde, dat bijna de geheele Tao Teh King „forgery” en „fraud” was, en zij maar enkele oorspronkelijke gezegden van Lao Tszʼ bevatte. De weinige oorspronkelijke, die er dan waren, verwaardigde hij zich te vertalen. Bestaande vertalingen, van Legge, van Chalmers, enz. enz., werden onbarmhartig en ridiculiseerend door hem afgebroken. Juliens vertaling, die toch qua woordvertaling hoog staat, noemde hij eveneens „wholly indefensible,” en „as the descent from one of Dantes horrid bolgie to the next, so is the passage from one obscure utterance of Lao Tzsʼ to another obscurer still,” sneerde hij.—De aanmatigende, heftige, onwetenschappelijke toon van zijn geschrift is echter al voldoende om al het vertrouwen in zijn argumenten te doen verliezen.10 [12]

Maar het is voor den ernstiger zoeker naar de waarheid om het hoofd bij te verliezen. Juliens vertaling is „indefensible,” zegt Giles. Von Plänckner’s vertaling deugt niet, zegt Legge, want zijn „slender acquaintance with Chinese by no means fitted him for such a task.”—Een argument, dat oudere geleerden méér tegen jongeren gebruiken. Enz. Enz. Niet één, die niet de vertaling van den ander veroordeelde, en de zijne niet voor de alleen mogelijke hield. Een en ander nog erger gemaakt door de jalousie de métier, die helaas! onder vele geleerden woedt, maar onder de sinologen speciaal het toppunt heeft bereikt.—En het is heel gemakkelijk, eene vertaling uit het chineesch te veroordeelen. Juist doordat eene vertaling van idiografische karakters, die altijd hetzelfde blijven, zonder vervoeging of verbuiging, en die, al naar gelang van het verband waarin zij staan, de meest uiteenloopende begrippen kunnen beteekenen, tot elkaars tegenovergesteld en toe,—juist, zeg ik, doordat eene precieze, exacte vertaling totaal onmogelijk is, al hebben sommige geleerden z.g. vertaalregels gemaakt, die niet opgaan, kan de eene sinoloog altijd van elke versie zeggen dat zij niet deugt, maar zóó en zóó moet zijn. Twee of drie chineesche karakters kunnen dikwijls eene meening hebben, die alleen in een of meer lange volzinnen kan uitgelegd worden, en alleen benaderd, niet vertaald, zoodat men er altijd van zeggen kan, dat de interpretatie niet deugt, en men er een andere voor kan geven, die daarom niet beter is. [13]

Nadat ik veel werken over Lao Tszʼ had gelezen, en jaren over zijn boek had nagedacht, besloot ik, mij los te maken van den invloed dier vele, verschillend denkende geleerden, en zelf eene vertaling te beginnen, om daarin nauwkeurig te omschrijven, wat ik voor mij in zijne filosofie heb gezien en doorvoeld. Ik heb voorál steeds gedacht aan deze twee teksten, die mij als eene waarschuwing schenen om toch vooral niet verward te worden door schijnbare moeilijkheid, waar die misschien niet bestond.

„Mijne woorden zijn heel gemakkelijk te begrijpen, heel gemakkelijk te betrachten. Maar niemand in het rijk kan ze begrijpen, noch betrachten. Mijne woorden hebben een Oorsprong, mijne daden hebben een Meester. Maar de menschen weten dat niet, en daarom begrijpen zij mij niet.” (Hfdst. LXX.)

„Zij, die Tao kennen, zijn niet geleerd; zij, die geleerd zijn, kennen Tao niet.” (LXXXI.)

Die Oorsprong, wat kon het anders zijn dan Tao? Daarom eerst goed, uit het geheele werk, het begrip Tao trachten te begrijpen, en dan iederen tekst vertalen, met bij elk dat idee van Tao trouw voor oogen, dat leek mij de weg. En hoewel ik zijne woorden voor mij, westerling, nooit „heel gemakkelijk” heb gevonden, is mij op die wijze veel licht opgegaan, en is veel, wat ik ingewikkeld en erg geleerd-moeilijk dacht, later uiterst simpel en puur gebleken. Ook is er toen een groote Éénheid in het werk gekomen, die ik eerst niet had gezien. [14]

Ik heb daarbij getracht, voor zoover dat mogelijk bleef, zonder eene goede uitlegging te schaden, zoo getrouw mogelijk aan den tekst te blijven, maar het „seeing mind to mind”, niet eene enkele interpretatie der chineesche karakters is voor mij de hoofdzaak gebleven. Evenals in het eerste deel van dit werk heb ik absoluut onvertaalbare chineesche karakters, in-chineesche begrippen symboliseerende, onvertaald gelaten, maar uitvoerig omschreven. En waar de uiterste lakoniekheid, alleen met de zoo simpele chineesche karakters mogelijk, die wel eens in denzelfden zin verbum èn adjectief en substantief kunnen zijn, zonder lidwoorden of bijwoorden verbonden, niet lakoniek was weer te geven, heb ik een langeren, maar duidelijken volzin er van gemaakt. Want wat de schrijver denkt, niet wat en hoe hij in ’t chineesch schrijft, is de hoofdzaak. De charme en pracht van een chineesche karakter-gedachten-reeks is toch in geen enkele woord-klanken-reeks precies weer te geven. Het zijn twee geheel ongelijksoortige dingen, van verschillende essentie.

Men kan evenmin een kleurenpracht in tonen precies eender weêrgeven, alleen een gelijke emotie zien op te wekken, maar met andere middelen.

Het past mij te bekennen, dat ik veel nut heb gehad van vóór mij gedane vertalingen, wat het exacte bij den tekst blijven aangaat, vooral van Julien.11 Ieder [15]wetenschappelijk man wil er wel voor uitkomen, dat hij heeft voortgebouwd op wat anderen vóór hem deden. Dikwijls, waar ik twijfelde, heb ik, waar dit mij maar éénigszins aannemelijk scheen, de versie van ouderen, met meer taalkundige ondervinding, gevolgd. Maar op evenveel plaatsen, waar ik heel vast en zeker, mind to mind met den chineeschen filosoof voelende, de overtuiging had, dat mijne voorgangers uit het verband van wat Lao Tszʼ noemt „de Oorsprong zijner woorden” gingen—en dat is bijna overal op hoofdpunten, waar de begrippen Tao en Wu Wei voorkomen,—heb ik gemeend, mijn eigen gang te moeten gaan, en heb ik vertaald zooals ik zelf, en niet zooals anderen voelden.

Ik heb, evenals in mijn eerste deel over Confucius, den tekst zooveel mogelijk met noten toegelicht. Wie echter de teksten van-zelf begrijpt, zal meer van het werk genieten door ze alléén te lezen, zonder de noten, [16]die dan overbodig zijn. Ik voegde ze toe voor het gemak van velen, die nog niet genoeg van chineesche filosofie hebben gelezen, om gemakkelijk de somtijds bruuske en schijnbaar onlogische gedachtenwendingen en toespelingen te volgen. Want een publiek van niet-sinologen had ik op het oog, dat zich nog niet in chineesche begrippen en wijzen van denken heeft verplaatst. Lao Tsz’s filosofie, die tot de hoogste openbaringen van wijsheid van alle eeuwen behoort, is even waard buiten den beperkten kring van geleerden bekend te worden als die van Plato, Thomas à Kempis, en andere groote denkers. En onze taal, al wordt die ook maar door negen millioen menschen in en buiten Noord- en Zuid-Nederland gesproken, een taal, waarin thans van de beste poëzie en wijsheid van Europa wordt geschreven—ik denk hier b.v. aan Willem Kloos en Frederik van Eeden—is mij gelukkig nog lief genoeg, om mij haar de groote moeite, aan mijn werk besteed, overwaard te doen vinden, ja mij gelukkig te doen voelen, al die wonder-simpele en wereld-wijze gedachten van den chineeschen filosoof in háár vertrouwde woord-klanken te hebben weergegeven.

Dat mijne vertaling in het nederlandsch volstrekt geen overbodige arbeid was, heeft het debiet van het eerste deel van dit werk, dat over Confucius, bewezen. Binnen drie maanden na de verschijning waren de kosten der uitgave, die op risico van den uitgever was ondernomen, ruimschoots gedekt. En zóó is nu ook de uitgave van [17]dit tweede deel, de eerste nederlandsche vertaling12 van Lao Tsz’s filosofie bevattende, mogelijk geworden.

Makasser, 21 December 1897. [18]

1 In zijn „Syllabic Dictionary of the Chinese Language.” ↑

2 Preface of the „Yih King”. ↑

3 Preface to the second and third editions of the Dialogues of Plato. ↑

4 Preface to „Lao Tsze, the great Thinker.” ↑

5 Legge, Texts of Taoism, 39e en 40e deel der „Sacred Books of the East.” ↑

6 John Ruskin, The Queen of the Air, Preface. ↑

7 Bij het corrigeeren der drukproeven verneem ik nog, dat een nieuwe vertaling juist is verschenen van Dr. Paul Carus: „Lao Tsz’s Tao Teh King”, te Chicago. ↑

8 „Confucianism and Taouism.” ↑

9 o.a. Legge, Rémusat, Wylie, Von Faber, Julien, enz. ↑

10 Toch is Giles een eminent sinoloog, die o.a. een standaard-dictionnaire heeft gemaakt, waard naast die van Wells Williams te staan. ↑

11 Samuel Johnson, die zelf, meen ik, geen chineesch kent, [15]heeft anders gedaan. Hij heeft alle mogelijke vertalingen, van de oudste af, bestudeerd, en met eene intuïtie, die zeker éénig is, uit al die vertalingen het beste verzameld en bewaard (in zijn werk Oriental Religions, China). En, wonder genoeg, zóó fijn en zuiver was die intuïtie, dat hij, ofschoon zelf geen sinoloog zijnde, het allerbeste over Lao Tszʼ heeft geschreven, wat ooit over hem geschreven is, en zich uit al de verschillende, tegenstrijdige vertalingen, een apart en zuiver idee van Lao Tsz’s filosofie heeft gevormd. Maar een eigen vertaling kon hij natuurlijk niet geven. ↑

12 Toen ik het eerste deel van dit werk uitgaf, dacht ik dat mijne vertaling van Confucius de eerste in het nederlandsch was. Sedert hoorde ik, dat er nog eene vroegere bestaat, maar deze is eene vertaling vàn eene vertaling, n.l. van Legge’s engelsche vertaling, en geen oorspronkelijke uit het chineesch. Zij behandelt Confucius en Mencius. ↑

[Inhoud]

INLEIDING TOT DE FILOSOFIE VAN LAO TSZʼ.

Heb ik eenige jaren geleden eene fantazie geschreven naar aanleiding van Lao Tsz’s filosofie, nú is het mijn taak, op meer wetenschappelijke wijze, getrouw bij den tekst blijvende, China’s grootsten wijze en China’s hoogste filosofie in te leiden bij het publiek van niet-sinologen.1

Kon ik, bij de beschrijving van Confucius’ leven2 beschikken over zóóveel gegevens, dat ik heel veel ongebruikt moest laten liggen, van Lao Tsz’s leven is zóó weinig bekend, dat ik er niet eens een apart hoofdstuk mede zou kunnen vullen. Zoo openbaar en ceremonieus [19]Confucius leefde, zoo teruggetrokken en eenvoudig was het leven van Lao Tszʼ.

Men weet niet eens, waar hij zijn laatste levensjaren heeft doorgebracht, noch waar hij gestorven is; zóó weinig is, op historische gronden althans, van hem bekend. Toen hij zag, dat de tijden al slechter en slechter werden, is hij niet, zooals Confucius, van staat tot staat getogen om zich als hervormer aan te bieden, maar is hij kalm zijn vaderland uitgetrokken. Hij bleef zwerven in de landen van „het Westen,” vermoedelijk Thibet en Indië, waar toen de hoogste wijsheid der wereld werd geboren.—En sedert zijn vertrek is nooit meer iets van hem gehoord. Maar zijn Boek, de „Tao Teh King,” een chineesche bijbel van wijsheid en goedertierenheid, het verhevenste werk uit de chineesche literatuur, is onsterfelijk, en staat in de Woord-kunst der eeuwen naast de goddelijkste openbaringen, als die der Upanishads, die van Plato, en die van het Oude Testament.

De éénige historische documenten omtrent Lao Tsz’s leven zijn weinige regelen, in mijne editie maar even twee bladzijden, uit de annalen van China’s grootsten geschiedschrijver Szʼ Ma Ts’ien. Ik laat deze in hoofdzaak hier volgen:

„Lao Tszʼ was iemand uit het district K’u, de streek Li, en het gehucht Khio Jin, van het rijk Chʼu3. [20]

„Zijn familienaam was Li, zijn bijnaam Rhʼ, zijn titelnaam Peh Yang en zijn posthume naam Tan. Hij bekleedde het ambt van bewaarder der archieven van het rijk Chow4. Confucius kwam in het rijk Chow, om Lao Tszʼ te vragen over de Li5 (het Decorum). Lao Tszʼ zeide: „De menschen, over wie gij spreekt, zijn niet meer, en hunne beenderen zijn allen vergaan. Alleen hun woorden bestaan nog. Als de Kiün Tszʼ (de Goede Mensch) de gunstige omstandigheden treft stijgt hij in den wagen (d.i. komt hij tot hooge betrekkingen), maar treft hij die gunstige omstandigheden niet, dan zwerft hij als een bosje stroo over het zand. Ik heb gehoord dat een goed koopman zijn schatten diep verbergt en als leêg van alle goed schijnt, en dat de Kiün Tszʼ, wiens deugd volmaakt is, een gezicht heeft als een domme. Doe vàn u dien trots, en die vele begeerten, doe van u dat hooghartige air en die buitensporige neigingen, want die zullen u tot niets dienen. Dit is, wat ik u te zeggen heb.”

Confucius, die in ’t geheel niet in Lao Tsz’s filosofie komen kon, welke even zooveel dieper was dan de zijne als de essences dieper zijn dan de uiterlijke schijn, was door de majesteit van Lao Tsz’s persoon en den statigen [21]toon zijner woorden blijkbaar diep getroffen, want, verhaalt Szʼ Ma Ts’ien verder:

„Confucius ging, en zeide tot zijne discipelen: „Ik weet, dat de vogels kunnen vliegen, ik weet, dat de visschen kunnen zwemmen, ik weet, dat de beesten kunnen loopen: zij, die loopen, kunnen in een net worden gevangen, zij die zwemmen, kunnen aan den haak worden geslagen, en zij die vliegen, kunnen met een pijl worden getroffen. Maar nu de Draak! Ik kan niet weten, hoe hij op de wolken en den wind stijgt en ten hemel rijst. Heden heb ik Lao Tszʼ gezien. Hij is als de Draak!””

Confucius bekende dus zelf, dat hij Lao Tszʼ niet kon begrijpen.

Verder gaat Szʼ Ma Ts’ien door:

„Lao Tszʼ cultiveerde de Tao en de Deugd, en legde er zich op toe om eenzaam en onbekend te leven. Hij leefde lang in Chow, en toen hij zag, dat Chow in verval raakte, nam hij haastig zijn ontslag, en ging naar den bergpas (op de grens). I Hie, de bewaker van dien bergpas, zeide tot hem: „Nu gij u in de eenzaamheid gaat terugtrekken, moet gij absoluut een boek maken om mij tot leering te zijn.”—Toen schreef Lao Tszʼ een werk in twee boeken, dat over de beteekenis van de Tao en de Teh (Deugd) handelde, en vijfduizend karakters bevatte. Daarna ging hij heen. Men weet niet hoe het einde was van zijn leven.”

Deze weinige gegevens zijn alles, wat wij op zuiver [22]historische gronden van Lao Tsz’s leven weten. Enkele bizonderheden omtrent zijne zonen, voor dit werk van geen belang, zal ik maar voorbijgaan. Welk een verschil zien wij echter uit dit weinige al tusschen Confucius en Lao Tszʼ! Confucius, die, toen Chow in verval was, met veel omslag van rijk tot rijk trok om toch vooral propaganda te maken voor zijne ideeën, Lao Tszʼ die, toen hij al de droevigheid zag aankomen, stil zijn ambt neerlegde, en wegging uit het land der ongerechtigheid, om in den vreemde kalm en rustig te leven, eenzaam met zijn ziel!.…..

Szʼ Ma Ts’ien geeft niet het geboortejaar op van Lao Tszʼ, maar volgens eene geloofwaardige traditie was dit het 3e regeeringsjaar van Ting Wang, van de Chow dynastie, alzoo het jaar 604 v. C.—Lao Tszʼ was dus reeds 53 à 54 jaar, toen Confucius geboren werd.—Volgens overleveringen en legenden—op welke men echter volstrekt niet zoo vertrouwen kan als op Szʼ Ma Ts’ien’s Annalen „Shʼ Kiʼ”—was zijn vader een oude boer, die eerst op zeventigjarigen leeftijd een vrouw van ongeveer vijf en dertig trouwde. Zijne moeder ontving hem op bovennatuurlijke wijze, in een lichtstraal van een vallende ster.—Zij droeg de vrucht twee en zeventig jaren lang, zoodat het kind ter wereld kwam als een oud man, met grijze haren. Vandaar, dat men den pas geborene Lao Tszʼ, d.i. het Oude Kind noemde.—Dadelijk na zijne geboorte rees hij in de lucht op, en zeide, met de linkerhand naar den hemel, en met de rechter [23]naar de aarde wijzende: „In den Hemel boven en op de Aarde beneden is alleen Tao waardig om geëerd te worden.” Zijn gelaatskleur was wit, bij geel, zijne ooren waren buitengewoon lang, en met drie gaten doorboord. Hij had schoone wenkbrauwen, groote oogen en een vierkanten mond. Aan iedere voet had hij tien teenen, en iedere hand was geörnamenteerd met tien lijnen, enz. enz. Men merke hier de overeenkomst op met de geboorte van Shakyamuni, Kwan Yin, en andere boeddha’s en heiligen. Vermoedelijk zijn deze legenden door latere boeddhistiesche vereerders6 van Lao Tszʼ verzonnen, daar zij lijnrecht in strijd zijn met zijne ideeën omtrent de onfeilbaarheid en heiligheid van de processen der natuur.—In de Nan Hwa King, een boek van Lao Tsz’s voornaamsten discipel, Chuang Tszʼ, vinden wij nog meer bizonderheden omtrent ontmoetingen tusschen Confucius en Lao Tszʼ.—

Lao Tszʼ vond Confucius eens bezig met lezen, en vroeg hem, wat hij daar aan ’t studeeren was.

„Het is de I King,” antwoordde Confucius, „die lazen de heilige mannen der oudheid ook.” [24]

„Dat konden die heilige mannen doen,” zeide Lao Tszʼ, „maar met welk doel leest gij die? Wat is de grondbedoeling van dat boek?”

„Het komt neer op menschlievendheid en rechtvaardigheid,” was het antwoord.

En Lao Tszʼ zeide: „Rechtvaardigheid en menschlievendheid zijn tegenwoordig maar holle namen; zij zijn een masker voor wreedheid, en brengen de harten in verwarring; er is nooit meer strijd geweest dan nu. De duif baadt zich niet altijd expres om wit te worden, de kraai verft zich niet om zwart te zijn. De Hemel is van nature laag; zon en maan schijnen van zelve; de sterren en planeten staan natuurlijk op hun plaats, de planten en boomen vallen natuurlijk onder klassen, volgens hunne soorten. Zoo, geleerde dokter, als gij Tao betracht, en u er met uw geheele ziel naar ópheft, dan zult gij er vanzelf wel komen. Waar zijn die menschlievendheid en rechtvaardigheid toch goed voor? Gij lijkt op iemand, die op een trom gaat roffelen om een verloren schaap terug te brengen. Meester, gij brengt de menschelijke natuur maar in verwarring!”

Maar ziet, er waren groote, essentieele verschillen tusschen Confucius en Lao Tszʼ. Beiden leefden in ongeveer dezelfde omstandigheden, in het verval van de Chow dynastie, toen het geheele rijk in wanorde was.7 [25]Confucius wilde toen, door de verschillende deugden, als menschlievendheid, oprechtheid, rechtvaardigheid, plichtmatigheid, ouderlievendheid enz. te prediken, het volk hervormen. Lao Tszʼ zag hier geen heil in, en hield het er voor, dat al deze dingen de verwarring nog maar grooter zouden maken.

Robert K. Douglas in zijn werk „Confucianism and Taouism” zegt hierover zeer terecht: „Confucius dacht dat de voornaamste vereischte van den tijd was, om goede namen te hebben (voor de dingen). Hij wilde de menschen humaniteit doen betrachten, en dat (dan ook) liefde-voor-de-ouders (Hiao) noemen; hij wilde de menschen met hun geheele hart hun souverein doen dienen, en noemde dat getrouwheid. Lao Tszʼ, daarentegen, hield vol, dat als de menschen zich uitgaven voor menschlievend, ouderlievend en getrouw, dit een zeker teeken was, dat de substantie verdwenen was, en alleen de schaduw overbleef. De duif is niet wit omdat zij veel baadt, noch verft de kraai zich zwart. Als de duif zich ging baden, en de kraai zich ging verven, zou dat geen teeken zijn, dat zij hunne oorspronkelijke kleuren hadden verloren? Zoo ook met de menschen. Als alle menschen menschlievend, ouderlievend en getrouw waren, zou niemand zich op die deugden openlijk beroepen, en die zouden daarom niet genoemd worden. En op dezelfde manier, als alle menschen deugdzaam waren, zouden zelfs de namen der ondeugden onbekend zijn.” [26]

Krachtig zegt Lao Tszʼ dit zelf in zijn Tao Teh King8: „Toen Tao werd verwaarloosd kwamen Menschlievendheid en Gerechtigheid. Toen de „scherpzinnigheid” en het „schrandere doorzicht” voor den dag kwamen, ontstond de groote Huichelarij. Toen de familie niet meer in harmonie leefde, kwamen de Hiao (Ouderlievendheid) en de Ts’zʼ (compassie). Toen de staten van het rijk in verwarring waren, kwamen de getrouwe onderdanen.”—

En in een ander hoofdstuk9: „Doe de Filantropie vàn u, en wèg met Gerechtigheid, en het volk zal (vanzelf) terugkeeren tot liefde voor de ouders en voor de kinderen!”

Zooals ik reeds zeide, het verschil tusschen Confucius en Lao Tszʼ is op zeer veel punten dat tusschen Schijn en Wezen.

Het Boek, dat Lao Tszʼ als eenig aandenken aan zijn leven bij den wachter I Hie van den bergpas achterliet, was de Tao Teh King, het Boek van Tao en Teh.—De Tao Teh King is wel het moeilijkste boek, waar de sinoloog zich aan kan wagen, en ook voor den chineeschen literator is het de zwaarste arbeid in zijne literatuur. Maar jaren van studie loonen den ijverigen leerling met rijke winst.—Uit de diepe mijnen van dit wondere wereldboek haalt de verrukte delver steeds edeler en [27]blinkender schatten van onvergankelijke wijsheid. „La sagesse humaine n’a peut-être jamais exprimé des paroles plus saintes et plus profondes,” roept de sinoloog Pauthier in bewondering uit. En Samuel Johnson, een geleerde en een poëet, die, met minder geleerdheid maar meer intuïtie en wijsgeerigen aanleg dan anderen in de essentieele waarheden van oostersche godsdiensten en filosofieën is doorgedrongen, zegt er zeer schoon en juist van: „He is a word; a protest and prophecy in one; a book, the Tao Teh King, a voice of universal truth and sentiment, appealing to all ages.” En ook nog: „Nothing like this book exists in Chinese literature, nothing, so far as yet known, so lofty, so vital, so restful at the roots of strength: in structure as wonderful as in spirit; the fixed syllabic characters formed for visible and definite meaning, here compacted into terse aphorisms of a mystical and universal wisdom, so subtly translated out of their ordinary spheres to meet a demand for spiritual expression, that it is confessedly almost impossible to render them with certainty into another tongue”.10

De lezer zal wel reeds gemerkt hebben, dat ik het hiermede geheel ééns ben, en dat ik slechts met moeite mijn enthoesiasme en innige vereering voor Lao Tszʼ, die ik zoo vrij kon uiten in mijne fantazie „Wu Wei”, bedwing, om precies bij de daadzaken eener op zuiver [28]wetenschappelijken grond berustende studie te blijven. Inderdaad is het in China gegaan als in zoovele landen. Een wèl sereen en eerbiedwaardig, maar toch maar heel zelden subliem wijsgeer als Confucius heeft een wereldvermaardheid verkregen, en is in alle beschaafde landen op gezag bekend als zijn grootsten man, terwijl zijn waarlijk allergrootste filosoof, een zoo rein en simpel voeler en denker als Lao Tszʼ, die zich wist op te droomen tot nabij de allerzuiverste conceptie van het goddelijk Wezen die een mensch kan naderen, zoo goed als onbekend is gebleven buiten het kleine kringetje der sinologen-vakgeleerden.—

Lao Tszʼ leerde in zijn Tao Teh King in hoofdzaak het volgende:

Vóór Hemel en Aarde bestonden, vóór de formatie der werelden, vóór het begrip Shang Ti (de opperste Godheid) was er een Wezen, een essence, voor ons niet te begrijpen, voor ons vaag en verward, voor ons, die aan alle Zijn een zichtbaren vorm en eene gedaante verbinden, een Niet-Zijn, een Wezen, of een Wereld-Ziel (al deze namen kunnen het natuurlijk niet omschrijven), die alleen-in-zich-zelf eeuwig en onsterfelijk bestond.—Natuurlijk kan zulk een Wezen, dat alleen in-zich-zelf bestond, geen naam hebben, daar namen alleen dienen om verschillende dingen te onderscheiden.—Omdat Lao Tszʼ er echter over zou schrijven, moest hij het absoluut een naam geven, en, een goede, juiste naam onbestaanbaar [29]zijnde voor zulk een Wezen, noemde hij het Tao, een woord, dat in de vroegere chineesche filosofie, en vooral in Confucius meer bepaald „de Weg” of „het Pad” beteekent11. Hij zegt er echter herhaaldelijk uitdrukkelijk bij, dat het Wezen, dat hij bedoelt, niet Tao heet of kan heeten, maar dat hij dien naam maar gebruikt, omdat er geen naam mogelijk is. Dit Wezen, deze Al-Ziel, deze Essence12 (men voelt, ook deze omschrijvingen zijn maar vage benaderingen) was de Oorsprong aller dingen, en baarde de werelden en de schepselen op ondoorgrondelijke wijze, ze allen doorvloeiende, en gemanifesteerd zijnde in alles en allen, natuur, menschen, en dingen. Als in-zich-zelf-bestaande Essence het Tao noemende, noemde hij het als manifestatie in de creatie Teh, met een woord, dat in de gewone beteekenis met Deugd is te vertalen, maar m. i., evenals Tao, zooveel mogelijk onvertaald moet blijven.—Maar niet alleen, dat alle dingen uit Tao geboren zijn, allen keeren ook weder tot Tao terug.—Aan alle dingen is bij hun geboorte een beweging gegeven, een divien levensrythme, dat hen onfeilbaar weer tot Tao zal terug brengen. Het eenige en simpele middel om weer tot Tao terug te keeren is, zich eenvoudig aan dat rythme over [30]te geven, alles te weren, wat er van afleidt en aan die beweging tegenstrijdig is.—Als pas-geboren kind is de mensch volkomen zuiver en natuurlijk, en de hoogste levenswijsheid is, zich altijd zoo zuiver te bewaren als het pasgeboren kind. Deze pure wijze van leven, dit zich-laten-meêvoeren op het oorspronkelijke rythme, maar men vergete hierbij niet, ook den energieken strijd tegen alles, wat van dat rythme afwijkt en er tegenovergesteld aan is, noemde Lao Tszʼ Wu Wei. Dit woord Wu Wei, samengesteld uit Wu—niet of niets,—en Wei,—doen, zou, letterlijk, met een dictionnaire vertaald, beteekenen „niets-doen”.—Deze letterlijke vertaling heeft vele sinologen13 aanleiding gegeven om te beweren dat Lao Tszʼ in een lui, bruut niets-doen het hoogste heil zag, en daarom leerde om, onverschillig voor alles en allen, maar in een soort slaperigheid het leven uit te soezen. Ik behoef zeker niet te zeggen, dat precies het tegendeel waar is, en dat Wu Wei geen niet-doen, geen inactie of inertie is, maar juist zeer sterke en reëele actie en wel actie van het onsterfelijke principe in den mensch, van de in hem gemanifesteerde Tao.—Deze actie zal zijn eene beweging van het onsterfelijke in den mensch naar den eindeloozen, eeuwigen Oorsprong, naar dat voor menschenbegrip onbenaderbare en onbeschrijfelijke Wezen, die Al-Ziel, die bestond vóór Hemel en Aarde, vóór gedaante en vorm bestonden, en die Lao [31]Tszʼ, voelende hoe onmogelijk zij met een naam aan te geven was, alleen met den naam Tao noemde, omdat hij dien noodig had om haar concreet in een letterteeken aan te duiden. Maar deze actie Wu Wei zal tevens zijn een beweging tegen alle actie, die aan haar tegenstrijdig is, en den weder-ópgang naar Tao stuit, dus tegen alle actie van menschelijke, relatieve dingen als eerzucht, trots, woede, haat, hebzucht, passie, enz. enz. En wie weet dat deze dingen de felste, sterkste en hevigste van het geheele menschenleven zijn, zal begrijpen hoe moeilijk en zwaar de strijd dáártegen moet zijn, dus hoe intens de actie Wu Wei moet zijn, die zulke geduchte vijanden moet weêrstaan. Daar Tao het eenige in-zich-zelf-bestaande en dus reëele is, en de menschelijke hartstochten en begeerten allen sterfelijk en dus onreëel zijn, zouden wij de gewone, alledaagsche beweging van het menschenleven naar die hartstochten en begeerten onreëele actie, en Wu Wei, het ópgaan náár Tao, reëele actie kunnen noemen, of ook wel, de eerste de actie van den Schijn, en de tweede de actie van het Wezen.

Zéér schoon zegt alweer Johnson hiervan, krachtig protesteerend tegen velen, die Wu Wei maar door „niets-doen” vertaalden, en dus precies het tegenovergestelde kregen van wat Lao Tszʼ bedoelde14:

„Such misinterpretations as have been quoted simply [32]reduce the Tao-Teh-King to a mass of self-contradictions. Its „nonaction” does not propose that man shall forbear while the work is done by heaven, but is defined as a living union with Tao, as secret power to make all things new through humility and self-renunciation: a still and unapparent strength that „does not strive” but „hides itself while it lifts up men”. Its paradoxes, putting the least above the greatest, and rest above work, are intuitions of the spiritual mind; enforcements of substance against shadow, of living soul against dead mass.”

Zóó spreekt Lao Tszʼ ook dikwijls in zijn boek over „Wu Yiu”, letterlijk vertaald „Niet-Zijn”.—Dit beteekent alweer niet zóó maar niet-bestaan, in-’t-geheel-niet-zijn, maar enkel niet-sterfelijk-zijn, niet zooals menschen, dieren en dingen zijn, die immers ééns moesten sterven; dus eigenlijk beteekent het wel dégelijk Zijn, maar het Zijn van het Wezen, in tegenoverstelling met het Zijn van den Schijn. Men kan niet te voorzichtig zijn met woorden indien er sprake is van zulke boven alle woordbegrip verheven dingen als b.v. God, of Nirvâna, of Tao.—Men vergete dan niet, dat juist dat wat wij omschrijven willen van zulk een transcendent, subtiel, spiritueel wezen is, dat alle woorden, waarmede wij het willen aanraken, en die alleen veel meer nabije dingen kunnen bereiken, slechts als steenen zijn, die ópgeworpen in de lucht, toch nooit het azuur omhoog kunnen treffen. Onze woorden kunnen alleen benaderen, richting aangeven in zoo’n geval, en men wachte zich wel, het punt, waartoe [33]zij komen, en dat in gewone gevallen het doel is, ook nu voor het hoogste en juiste doel te houden.—

Lao Tszʼ beschouwt nu Tao èn als Oorsprong van alles, ongemanifesteerd en in-zich-zelf bestaande, èn als gemanifesteerd zijnde in de creatie, of, mag ik nu wel na mijne juist omschreven opheldering zeggen, als Wu Yiu (lett. Niet-Zijn) en als Yiu (lett. Zijn).—

Ik zal, na al de voorgaande beschouwingen voorop gezet te hebben, nu door een aantal vertalingen uit de Tao Teh King zelve, dus met Lao Tsz’s eigen woorden, verder het idee Tao benaderen. De lezer kan dan zelf oordeelen en zich een begrip vormen.

„Als Niet-Zijn kan men Het15 noemen het begin van Hemel en Aarde; als Zijn kan men Het noemen de Moeder (dus: dat wat baarde) van alle Dingen”16.

„Tao is ledig en toch in Zijne operaties als onuitputtelijk. O! Hoe diep! Het is de oer-vader aller dingen. Het verstompt zijn scherpte, ontrafelt zijn verwardheid, tempert zijn verblindende schittering, en maakt zich gelijk aan het stof. O hoe kalm is Het! Het lijkt eeuwig te bestaan! Ik weet niet van wien Het het kind is. Het was vóór Shang Ti (de Opperste God)”17.

[34]

„Gij kijkt er naar, en gij ziet Het niet; men noemt Het kleurloos. Gij luistert er naar, en hoort Het niet, men noemt Het aphoon. Gij tast er naar, en raakt Het niet, men noemt Het onstoffelijk.—Zijn bovenste is niet verlicht, Zijn onderste heeft geen schaduw. Het is eeuwig en kan niet met een’ naam worden genoemd. Het keert terug tot het Niet-Zijn (Wu Yiu). Dit noem ik het beeld van het beeldelooze, den vorm van het vormelooze. Dit noem ik vaag en onbestemd. Gij nadert Het, en gij ziet niet Zijn begin. Gij volgt Het en gij ziet niet Zijn einde”18.

„—Als men tot het opperste ledig is gekomen, behoudt men een onbewegelijke rust. Alle dingen worden te samen geboren; ik zie ze weder terugkeeren. Alle dingen bloeien overvloediglijk; daarna keert elk terug tot zijn Oorsprong. Tot den Oorsprong terugkeeren noem ik in rust zijn. In rust zijn noem ik terugkeeren tot het (eeuwige, reëele) Leven. Terugkeeren tot het Leven noem ik Eeuwigdurend zijn. Tao zijnde is men altijddurend. Al sterft het lichaam, er is (dan toch) geen gevaar (meer te duchten)”19.

„De zichtbare manifestaties van de groote Teh (Deugd) zijn eene emanatie van Tao. Ziehier de natuur van Tao: [35]„Het is vaag en verward.… Hoe verward.… Hoe vaag!.… En (toch) bevat Het de vormen der dingen! Hoe vaag!.… Hoe verward!.… En (toch) bevat Het wezens!.… Diep en duister!.… En (toch) bevat het eene spiritueele essence! Deze spiritueele essence is ten zéérste reëel, en bevat de onfeilbare getuigenis (van wat zij is). Het geeft geboorte aan de geheele creatie”20.

„Vóór Hemel en Aarde bestonden, was er een vaag Wezen. Hoe rustig-kalm! Hoe onstoffelijk! Het staat alléén-op-zich-zelf en verandert niet. Het doorvloeit alles en loopt geen gevaar. Het mag wel de Moeder van alles onder den Hemel worden genoemd. Ik weet niet Zijnen naam. Het een karakter21 willende geven schrijf ik Het Tao. Wil ik Het met alle geweld omschrijven, dan noem ik Het groot. Van groot noem ik Het vervliedend. Van vervliedend noem ik Het vèr. Van vèr noem ik Het weêr-terugkeerend. De wet van den koning is van de Aarde. De wet van de aarde is van den Hemel. De wet van den Hemel is van Tao. (Maar) de wet van Tao is van-zich-zelve”22.

„Tao is eeuwig en heeft geen naam. Ofschoon zoo simpelklein van natuur, durft de geheele wereld Het niet [36]onderwerpen. Tao is verspreid in het Heelal. Alles keert tot Tao terug, als de bergstroomen tot de rivieren en zeeën”23.

„Hoe oneindig strekt Tao zich uit! Het kan naar links gaan, Het kan naar rechts gaan. Alle wezens steunen op Tao om geboren te worden, en het weigert géén. Als het werk volbracht is noemt Tao het niet het Zijne. Het heeft alle wezens lief, en voedt ze, en beschouwt zich toch niet als hun Meester. Het is eeuwig zonder begeerte; men zou Het (dus) klein kunnen noemen. Alle wezens keeren er toe terug, en toch beschouwt Het zich niet als hun Meester; men zou Het (dus) groot kunnen noemen. Daarom doet de Wijze zijn geheele leven lang niet groot, en daardoor juist volmaakt hij zijne grootheid”24.

„Als Tao uit onzen mond komt lijkt Het flauw en zonder smaak.—Wij kijken er naar, en zien Het niet duidelijk; wij luisteren er naar, en hooren Het niet genoeg; wij willen Het (geheel) gebruiken, maar Het is onuitputtelijk”25.

„Tao is eeuwig Wu Wei en toch is er niets, wat Het niet doet”26.

[37]

„Het is een onvergankelijke ziele-oneindigheid”27.

„De beweging van Tao is terugkeer (tot-zich-zelf). Zachtheid is zijn functie. Alle bestaan is uit Zijn (Yiu). Alle Zijn is uit Niet-Zijn (Wu Yiu)”28.

„Tao baarde één; één baarde twee; twee baarde drie; drie baarde alle dingen. Want alle dingen komen uit het duister naar het licht, en worden in harmonie gebracht door den adem der Natuur”29.

„Zich toeleggen op de studie is dagelijks „meer krijgen.” Zich wijden aan Tao is dagelijks „minder krijgen,” minder, en steeds minder, tot Wu Wei bereikt is. Wu Wei eenmaal bereikt, is er niets, wat men niet doen kan, naar ik meen”30.

„Tao brengt de dingen voort. Het brengt ze groot door [38]Zijne manifestatie (Teh) in hen, Het vormt ze door Zijne substantie, Het volmaakt ze door Zijne impulsie. Daarom, van alle wezens is er géén, dat niet Tao vereert, en Teh hoogacht. Die majesteit van Tao en die eerwaardigheid van Teh zijn niet aan hen gegeven; zij bezitten die eeuwig uit-zich-zelven. Daarom, Tao baart alle dingen, kweekt ze op, doet ze groeien, brengt ze groot, volmaakt ze, doet ze rijpen, voedt ze, beschermt ze. Te baren, en toch niet als eigendom te beschouwen, te formeeren, en dat toch niet als glorie te beschouwen, te regeeren, en toch vrij te laten,—dit noem ik de mysterieuze Deugd”31.

„Als het hart voortdurend vrij van aardsche begeerten is kan men het Mysterie aanschouwen van Tao’s spiritueele essence; als het hart voortdurend vol begeerten is, kan men er enkel den begrensden Vorm van zien”32.

„Tao is de veilige rustplaats van alle dingen, de schat van de goeden, de steun van de slechten. Hoe is het, dat de Ouden Tao zoo vereerden? Is het niet, omdat men Het van-zelf vindt, zonder den ganschen dag te zoeken, en Het de misdaden vergeeft? Daarom is Tao het eerbiedwaardigste onder den Hemel”33.

[39]

„De hemelsche Tao heeft geen lievelingen, en is toch altijd mild voor de Goeden”34.

Met deze teksten kan ik voorloopig volstaan. Het begrip Tao is er op verschillende wijzen in benaderd. Welk een grootsche conceptie! Tao was, vóór Hemel en Aarde bestonden, onzichtbaar, onhoorbaar, vormeloos, beeldeloos, de eeuwige Oorsprong van alles en allen, altijd zonder verlangen en behoefte, altijd in rust, zonder actie, en toch in Zijne operaties onuitputtelijk, en de voeder, volmaker van alles wat leeft! Het is lichaamloos, en voor ons vaag en duister, maar is een zuiver spiritueel licht!

Het is álom bestaande, links en rechts. Alle schepselen wachten er op, om geboren te worden, en Het weigert geen! Het is ledig, roerloos, en doet toch het Heelal bewegen. Is alles uit Tao ontsprongen, alles keert ook weder tot Tao terug, want terugkeeren tot Tao is het rythme van het leven van elk wezen. Het doordringt het ondoordringbare, en toch kan het nooit worden gedeerd. Het is eene onvergankelijke, eeuwige ziele-oneindigheid. Het is liefderijk zonder liefde, genadig zonder genade, de veilige rustplaats der Goeden, de verlosser der slechten.….…..

En dan te denken—hoe is ’t mógelijk—dat met al deze dingen gesold is zooals een speelsche hond solt [40]met een mooi boek, dat hij te pakken heeft gekregen, zooals een klein kind knoeit met een ei! Hoe men van de woorden: onzichtbaar—I, aphoon—Hi, en onstoffelijk—Wei, dus I Hi Wei, een verchineeschten vorm van Jehovah, en van het „Tao baarde één, één baarde twee, twee baarde drie,” een chineesche expressie voor de Drieëenheid heeft gemaakt, en dan verkondigde, dat de kennis van den waren (d.i. onzen christelijken) God al in het oude China bekend was! Hoe zelfs Stanislas Julien, die zich een onschatbare verdienste heeft verworven door voor het eerst eene goede vertaling35 van Lao Tszʼ te leveren, welke van alle altijd, qua taalwerk, de beste is gebleven, gansch de essentieele beteekenis van Tao (dat hij met „de Weg” vertaalde als in Confucius) en Wu Wei (dat hij met „inactie” vertaalde) geheel verkeerd heeft voorgesteld, en dikwijls door precies het tegenovergestelde heeft omschreven!

De vertalers, zelfs ook Julien, hebben durven volhouden dat Lao Tszʼ geloofde in een „chaos,” een „immens ledig” vóór de creatie, en zelfs leerde „zonder te werken te leven ten koste van de lichtgeloovigheid zijner medemenschen.”!! Men verweet hem „een meer negatieven en vernielenden geest te hebben dan het boeddhisme,” „de zinnen tot totale impotentie terug te willen brengen,” „een pessimist en obscurantist,” ja, een „epicurist” te [41]zijn, en te protesteeren tegen „alle actie van het intellect” enz. enz. Wèl hebben deze menschen Lao Tsz’s eigen gezegde geïllustreerd: „Mijne woorden zijn heel gemakkelijk te begrijpen, heel gemakkelijk om te betrachten. Maar niemand in het rijk kan ze begrijpen, noch ze betrachten. Mijne woorden hebben een Oorsprong, mijne daden hebben een Meester. Maar de menschen weten dat niet, en daarom begrijpen zij mij niet36.

Veel beter, maar in een tegenovergestelde richting weer te vér gaande, hebben de duitsche sinoloog von Strauss en de engelsche sinoloog G. G. Alexander over Lao Tsz’s Tao geschreven.

Von Strauss zegt—na, evenals ik hierboven deed, zij het met hier en daar van de mijne afwijkende vertaling en met hier iets meer en daar iets minder voorbeelden, uit de origineele teksten het begrip Tao te hebben benaderd—:

„Wir meinen, jeder Unbefangene, den man fragte, wie man in unserer Sprache das Wesen bezeichne, von dem dies Alles ausgesagt werden könnte, musste antworten: Gott, und nur Gott! Und wer die vorstehenden Aussagen zusammenfasst, dem kann gar kein Zweifel bleiben, das Lao Tszʼ ein überraschend grosses und tiefes Gottbewusstsein, einen erhabenen und sehr bestimmten Gottesbegriff gehabt habe, der sich fast durchgängig mit dem Gottesbegriff der Offenbarung deckt sofern dieser [42]nicht über ihn hinaus tiefer und reicher entwickelt ist, was denn allerdings keiner Nachweisung bedarf. Aber ausserhalb Israels wird aus allen vorchristlichen Jahrhunderten nichts Aehnliches nachzuweisen sein.”

Ja, Lao Tszʼ Tao is een Godsbegrip. En de éénige vertaling voor Tao is God. Indien ik deze vertaling niet genomen heb, is dit alleen om niet in een babylonische verwarring te geraken. Want, niet waar? het woord „God” is zoo vertrouwd en gewoon geworden, men kent zoo goed zijn God uit den bijbel en uit de kerk, zijn „persoonlijken God,” en men is er niet bang voor, over Hem te spreken als ware Hij een of ander bekend wezen, van wien men precies weet hoe hij er uitziet, wat hij aanheeft, wat zijn natuur is. En die „God” zou op verre na niet eene goede vertaling van Tao zijn. Lao Tszʼ kent Tao niet zoo goed, hij noemt het vaag, en onbestemd, en verward, en duister voor zijn zwakke oogen.—Maar indien ik met God bedoel dat majestueuze, zuiver geestelijke, onsterfelijke Wezen, dat nooit éénig menschelijk woord heeft kunnen beschrijven, dat nooit aan één onfeilbaren, alleen zaligmakenden godsdienst heeft behoord als de ware, de eenige God, maar waar alle godsdiensten van alle volkeren, allen met verschillende woorden en namen, maar met dezelfde intuïtie naar gereikt hebben, dan is dat Wezen, dat, eindeloos-in-zich-zelf-bestaande, geen naam kan hebben, en alléén door het woord God wordt uitgedrukt omdat wij, bij het schrijven daarover, een concreet letterteeken [43]behoeven, in essentie hetzelfde als het Wezen, door het chineesche karakter Tao voorgesteld.—Ja, Tao is niet anders dan de leer van de goddelijkheid en de onsterfelijkheid der ziel, en in essentie volstrekt geen andere, dan zooals wij die vinden in den—goed gelezen—Bijbel, en in de Upanishads, en de Bhagavad-Gita. G. G. Alexander heeft den moed de „Tao Teh King” te vertalen met „Thoughts on the Nature and Manifestations of God”37 en vertaalt Tao overal door „God”, wat uitstekend zou zijn, als het, zooals ik hierboven zeide, niet zooveel verwarring gaf, en zijne vertaling niet van vrij, ongebonden ware geworden, want te veel aangepast aan dingen uit den Bijbel, waar zij essentieel chineesch had behooren te blijven.—Dat de „Tao Teh King” zoo weinig begrepen is, en men er zoowat van alles van gemaakt heeft, was te voorzien. Vooral chineesche commentaren, van welke honderden bestaan, geven verschrikkelijke dingen te hooren. De filosoof Choe Hi, dezelfde, aan wien wij de bewerking en uitgave der Confucianistische boeken hebben te danken, zegt dat „kwakzalvers en toovenaars den naam van Lao Tszʼ stalen om er winst uit te kloppen, zonder iets van zijne bedoelingen te begrijpen,” en de beroemde geschiedschrijver Ma Touan Lin zegt van de Tao Teh King: „de ware geest ervan werd hoe langer hoe meer verkeerd [44]begrepen, naarmate de menschen verder verwijderd waren van Lao Tsz’s tijd.” En Samuel Johnson zegt nog zeer juist: „The attractions of spiritual genius are universal; and a book like the Bible or the Tao Teh King becomes a fetich to crude stages of mind, as well as a companion to higher ones.”

Heb ik nu het begrip Tao zoo ver trachten te benaderen, als met alléén ’t concrete goed treffende woorden mogelijk is, nu wil ik duidelijk maken, hoe Lao Tszʼ zich het zuivere leven van den mensch voorstelde in zijne betrekking tot Tao, om dan te eindigen met zijne conceptie van een ideaal-rijk, gegrondvest op Tao.—

Ik begin met deze drie wonderschoone teksten voorop te stellen:

„Als de mensch geboren wordt, is hij zacht en zwak, als hij sterft is hij stijf en sterk. Als het gras en de boomen geboren worden zijn zij soepel en teêr, als zij sterven zijn zij droog en schraal. Stijfheid en Sterkte zijn de volgelingen van den dood; Zachtheid en Zwakheid zijn de volgelingen van het leven. Wat sterk en groot is, is inferieur; wat zacht en zwak is, is superieur.38

„—De opperste Goedheid is als water. Water is goed, [45]doet goed aan alle dingen, en twist niet. Het woont in plaatsen, die de menschen verachten.”39

„—Niets is in de wereld zachter en zwakker dan het water, en toch is er niets dat het overtreft in het breken van wat hard en sterk is. Daarom is er niets, dat water evenaart. Het zachte overwint het harde, het zwakke overwint het sterke.”40

Deze drie teksten karakteriseeren Lao Tsz’s opvatting geheel.—Hij predikt den deemoed, de zelf-verloochening, de nederigheid. Vér van eerzucht en hartstocht en begeerte naar grootheid, zal de mensch eenvoudig, simpel leven, rustig in de veilige schuilplaats van Tao. Hij moet zijn zuiver en rein als het pasgeboren kind. Hij moet zijn grootheid en zijn kennis verbergen, en als klein en onwetend schijnen. Nooit moet hij met geweld en heftigheid optreden, maar tegenover kracht stelle hij zachtheid, en tegenover beleediging weldaden. Want juist die zachtheid en die zwakheid, die liefde, zouden wij in ’t europeesch zeggen, overwint de wereld, en is onverbrekelijk. De ware wijze maakt geen ophef van zijn weten, maar blijft bescheiden op den achtergrond, want wèl wist Lao Tszʼ, dat de laatsten de eersten zullen zijn! Tao is niet heftig en luidruchtig, en hij, die zich [46]aan Tao houdt, is in rust, als niet-doende, Wu Wei, maar biedt een onvernietigbaren tegenstand aan het sterke en forsche, juist door zijn passieve taaiheid.—

En, als eeuwig-stralende lichten van onvergankelijke levenswijsheid, leidende de menschheid door alle tijden naar haar onsterfelijken Oorsprong Tao, staan die wonderschoone woorden in dezen chineeschen bijbel van vijf eeuwen vóór Christus:

„Hemel en Aarde duren eeuwiglijk. Hemel en Aarde kunnen dáárom eeuwiglijk duren, omdat zij niet voor-zich-zelf leven. Daarom stelt de Wijze zichzelf achter, en wordt dan zelf (juist) de eerste. Hij maakt zich los van zijn lichaam en dan blijft zijn lichaam juist behouden.”41

„—Alleen als de Wijze niet met anderen in strijd komt, is er niets in hem te laken.”42

„—Als het werk volbracht is en de naam gemaakt, moet men zich terugtrekken.”43

„—Hij, die het animale aan het spiritueele onderwerpt, kan zijn wil op één ding (Tao) gericht houden, zoodat [47]hij niet verdeeld is. Hij temt zijn vitale kracht, tot hij gedwee wordt, en als een pasgeboren kind. Als hij zijn inwendig gezicht klaar en puur maakt, zal hij vrij zijn van gebreken. Hij zal zijn als de broedende hen, die volmaakt in rust is, terwijl de processen van de natuur doorgaan. Als zijn licht overal doordringt, zal hij als onwetend kunnen zijn.”44

„De Wijze maakt werk van zijn binnenste en niet van zijn oogen; hij verwerpt wat van buiten komt, hij langt naar wat van binnen is.”45

„—In de Oudheid waren de goede filosofen, die zich aan Tao wijdden als gering, subtiel, duister, en vérdoordringend. Zij waren bedeesd als een, die in den winter een stroom doorwaadt. Zij waren op hun hoede, als een, die zijn buren vreest. Zij waren ernstig als een gast (tegenover zijn gastheer). Zij verdwenen als het ijs, dat gaat smelten. Zij waren simpel, als onbewerkt hout. Zij waren ledig, als een vallei. Zij waren als troebel water. Hij, die Tao behoudt, wenscht niet vol te zijn. Juist omdat hij niet vol is, is hij voor altijd gevrijwaard tegen verandering.”46

„Ziet Uzelf in Uwen (oorspronkelijken) eenvoud, en [48]behoudt Uw (oorspronkelijke) puurheid. Hebt weinig egoïsme, en weinig begeerten.”47

„—Het onvolmaakte zal volmaakt worden. Het gebogene zal recht worden. Het holle zal vol worden. Met weinig wordt Het verkregen; met véél dwaalt men er van af. Daarom, de Wijze omvat het Eéne (Tao), en maakt zich (zoo) het voorbeeld van de wereld. Hij wenscht zelf niet licht te schijnen, en daarom juist is hij schitterend. Hij wenscht zelf niet de ware man te wezen, en dáárom juist steekt hij boven anderen uit. Hij pocht niet (op zijn werk) en heeft daarom juist verdienste. Hij stelt zichzelf niet hoog, en is dáárom juist de meerdere. Hij strijdt niet, en daarom juist is er niemand in de wereld, die tegen hem op kan”48.

„Wie op zijn teenen gaat staan kan niet vast rechtop blijven; wie de beenen ver uitstrekt kan niet loopen”49.

„Hij, die zijne mannelijke kracht kent, en toch vrouwelijke zachtheid behoudt, is de vallei van het rijk. Hij, die zijn licht kent, en toch in de schaduw blijft, is het voorbeeld van het rijk. Hij, die zijne glorie weet, en blijft in de schande, is de vallei van het rijk”50.

[49]

„—Hij, die de menschen kent, is verstandig, maar hij die zich-zelf kent is verlicht. Hij, die anderen overwint is sterk, maar hij, die zich-zelf overwint, is almachtig”51.

„De hoogste Deugd (Teh) is geen deugd en is daarom juist Deugd; de lage deugd verliest nooit (het idee) deugd, en is daarom juist géén Deugd”52.

„De verlichten in Tao zijn als duister, de vergevorderden in Tao als achteruitgaande; die aan Tao toe zijn, zijn als gewone menschen; zij, die de opperste Deugd hebben, zijn (laag) als een vallei; de uiterst reinen zijn als vuil; zij, die deugd in overvloed hebben, zijn alsof ze niet genoeg hebben, die vast gegrondveste deugd hebben, zijn als lui; die waar en simpel zijn, zijn als verachtelijk. Tao is verborgen, en heeft geen naam”53.

„(De Wijze) is ganschelijk volmaakt, en lijkt onvolmaakt; zijne middelen raken nooit op. Hij is ganschelijk vol en lijkt ledig; zijne bronnen zijn nooit uitgeput. Hij is ganschelijk recht en lijkt krom. Hij is ganschelijk bekwaam en lijkt dom. Hij is zéér welsprekend en lijkt een stamelaar. Hij, die puur en rustig is, wordt het voorbeeld van de wereld”54.

[50]

„Zonder uit te gaan ken ik de wereld; zonder uit mijn venster te kijken zie ik den Weg des Hemels. Hoe verder gij gaat, hoe minder gij zult weten. Daarom, de Wijze komt er zonder te loopen, noemt de dingen zonder ze te zien, en volmaakt zich zonder actie”55.

„(De Wijze) is voor de goeden goed. Voor de niet-goeden is hij ook goed, om ze goed te maken”56.

„Hij, die de reëele deugd bezit, is als een pasgeboren kind, dat de venijnige insecten niet steken, de wilde beesten niet grijpen, en de roofvogels niet meêvoeren”57.

„Zij, die Tao weten, spreken er niet over; die er over spreken weten Het niet. (De Wijze) doet zijn mond dicht, sluit zijne oogen en ooren, haalt zijne hooge aspiraties neder, ontrafelt het verwarde, tempert het (verblindend) schitterende, en maakt zich gelijk aan het stof. Dit noem ik eene mystieke gelijkenis met Tao. Gunst noch ongenade, voorspoed noch schade, eer noch verachting kunnen hem treffen. Daarom is hij de eerbiedwaardigste mensch onder den Hemel”58.

„De Wijze doet Wu Wei [lett. niet-doen], werkt aan géén werk, en savoureert wat zonder smaak is. Hij wreekt [51]kwaad met goed. Hij zoekt geen groote dingen te doen, en daardoor juist volbrengt hij groote dingen”59.

„De Wijze begeert géén begeerten te hebben, en hecht geen waarde aan moeilijk te verkrijgen dingen. Zijne studie is géén studie, en daardoor ontloopt hij de fouten der menschen”60.

„Waarom kunnen de groote rivieren en zeeën de koningen zijn van alle stroomen? Omdat zij zich onder hen weten te houden, dáárom kunnen zij de koningen aller stroomen zijn. Daarom, als de Wijze superieur wil zijn aan het volk, moet hij in zijn spreken ónder het volk blijven. Als hij voor het volk uit wil staan, moet hij zich op den achtergrond houden. Daar hij allen strijd vermijdt is er niemand in het rijk, die tegen hem strijden kan”61.

„Te weten dat wij niet weten, is superieur; niet te weten en denken te weten, dat is de ziekte der menschen. Als men om deze ziekte lijdt, zal men haar ontkomen. De wijze heeft deze ziekte niet, juist omdat hij er het lijden van weet”62.

[52]

„Ware woorden zijn niet mooi; mooie woorden zijn niet waar. Zij, die goed zijn, zijn niet welsprekend, zij, die welsprekend zijn, zijn niet goed. Zij, die Tao kennen, zijn niet geleerd; zij, die geleerd zijn, kennen Tao niet. De Wijze stapelt niet op (wat hij bezit). Hoe meer hij gebruikt om de menschen te helpen, des te meer heeft hij over; hoe meer hij den menschen geeft, des te rijker wordt hij.—De Weg des Hemels is: wèl te doen en niet te schaden. De Weg des Menschen is: te handelen, maar niet te strijden”63.

Reine, zoete woorden van deemoed, klinkende door twee en twintig eeuwen heen, en thans nog onvergankelijk van simpele waarheid! Leer van liefde en genade, gepredikt in de zesde eeuw vóór Jezus Christus, door den grootsten Wijze van China, en thans nog waardig om naast de leer van christelijke liefde te schijnen als een Licht voor de menschheid. Begint men te begrijpen, dat, áls China uit zijn diep verval zal worden opgeheven, dat zéér goed zijn kan met geheel eigen hulpmiddelen, zonder de inmenging der gehate vreemden? „The answer to Confucianism is China,” heeft Prof. Legge eens gezegd, een zendeling. Dus ook „The answer to Lao Tsz’ism is China!”—En daarom is het mij een groote vreugde, de woorden van China’s grootsten wijze nog eens te doen klinken, twee duizend twee honderd jaar later, in deze verlichte, christelijke tijden. [53]

Is óns christelijke volk in Europa zoo deemoedig, en nederig, en puur, zóó ongevoelig voor die nietigheden der wereld als eer, en roem, en rijkdom? Zijn ónze groote mannen zoo bescheiden en simpel, zoo afkeerig van glorie en naam, en zoo sterk en devoot van ziel? Zijn ónze tijden, in welke de vrede alleen kan bestaan gegrondvest op bruut geweld en de vrees van enkele machthebbers onderling, die vooral voor verlies van eigen heerlijkheid bang zijn, zijn onze christelijke tijden zoo rein en zuiver? Zijn onze tijden niet, met enkele uitwendige verschillen, gelijk aan de tijden van Lao Tszʼ? Hebben wij niet de namen der dingen voor de dingen zelven, niet de schaduw voor de substantie, den schijn voor het wezen? Hebben wij niet „eminente, beroemde” geleerden met ridderorden en palmen getooid, waarvan de lintjes elken dag gedragen worden? Hebben wij niet staatslieden en ambtenaren, die zoo „belangloos, en actief, en uiterst capabel, en vol dienstijver” zijn, hebben wij geen „groote” o! „groote, groote” artiesten, die „hoog” o! „hoog, hoog” boven ons uitsteken, vèr boven de gewone stervelingen, en die, dronken van trots, dit elken dag met boller en boller opblazing toonen, en klinkt de geheele europeesche pers niet van namen, en namen, en nogeens namen, die toch vooral op den voorgrond moeten worden gezet?

Maar waar is de eenvoud, en de deemoed, en de puurheid des harten?.…..

Hoe rein en bizonder wordt die figuur van Lao Tszʼ, [54]als we ons haar voorstellen in de verwarring der tijden tegen het einde der Chow-dynastie. Men wist het toen toch zoo! De heilige woorden van hertog Chow, van koning Wên, en van koning Woe64, men had ze zóó lang herhaald, en van buiten geleerd, tot ze leêg van alle beteekenis, enkel holle klanken waren geworden. Men wist precies hoe het gaan moest, en hoe alles in elkaar moest zitten. Men wist precies de inrichting van het goevernement, en de namen der deugden, waarmede men het waarnemen moest.—De menschen waren o! zoo geleerd, en zoo verlicht, en schepten zulk een vreugde in ’t leven! En toen zeide Lao Tszʼ deze onsterfelijke woorden:

„Alle menschen zijn blij en vroolijk, als hij, die geniet van rundvleesch, als hij, die in de lente een hoog terras bestegen heeft.

„Ik alleen ben kalm, en heb nog niet éven bewogen; ik ben als een klein kindje, dat nog niet geglimlacht heeft. Ik ben vrij, zonder belemmering, àlsof er niets was, waarheen ik zou willen terugkeeren.

„De gewone menschen hebben óver, maar ik alleen ben als een die (alles) verloren heeft. Ik heb het hart van een domme, ik ben een chaos van verwarring.

„De gewone menschen zijn schitterend verlicht; ik alleen ben als duister. De gewone menschen zijn doordringend [55]van doorzicht; ik alleen ben droevig ongerust. Ik ben vaag als de zee, ik word door de golven heen en weer gedreven, rusteloos … Alle menschen weten overal een reden voor, ik alleen ben dom, als iemand van het land.

„Ik alleen ben anders dan de (gewone) menschen, omdat ik de Moeder vereer, die alles voedt (Tao)”65.

En alles ging zoo goed in het rijk, al was alles in verwarring! Dat, waarop het geheele rijk moest steunen, de reinheid en puurheid van het volk en van den vorst, bestond niet meer, maar men had dan toch de namen van de dingen! Men had menschlievendheid, en filantropie, en gerechtigheid, men had ouderlievendheid, en getrouwheid en oprechtheid!—Men was ook verbazend knap geworden, scherpzinnig, en doordringend van doorzicht. Maar de essentie ontbrak. De essentie van het zuivere, reine gemoed, waardoor vrede alleen mogelijk is, het gemoed zonder égoïsme en begeerten, dat in een vorst onmisbaar is. De grondvesten van het rijk, dit zuivere gemoed èn van het volk èn van den vorst, waardoor alles vanzelf goed zoude gaan, waardoor alle deugden vanzelf bestaan zouden, zonder nogeens apart met mooie namen te worden genoemd omdat de natuurlijke loop der dingen, het leven der dingen volgens de beweging van Tao, vanzelf zuiver is, deze grondvesten ontbraken. De zoogenaamde [56]beschaving, met hare precies geformuleerde moraal, die aan alle dingen een juisten naam had gegeven, en die èn vorst èn volk maar voller had gemaakt van altijd groeiende begeerten, die verlichtheid en die studie, die, oorspronkelijk goed, de ijdelheid en de eerzucht hadden opgezweept, hadden het reine gemoed van de menschen verduisterd, en zóó de basis, waarop het geheele rijk moest rusten, verwaarloosd. „Wat doet het er eigenlijk toe, of we het karakter „wei” dan wel het karakter „oh” voor „ja!” gebruiken?” zeide Lao Tszʼ, „maar het is héél iets anders om te weten het onderscheid tusschen goed en kwaad”66.

Beter dan de beschaving, die schijn en huichelarij ten grondslag had, vond Lao Tszʼ dan nog de tijden, toen het volk onwetend, maar gelukkig; ónbeschaafd, maar simpel; onceremonieus, maar rein van hart was, toen de koningen van-zelf regeerden, zonder veel moeite te moeten doen, omdat alles op natuurlijke wijze goed ging, en toen er minder rijkdom en weelde was, maar het volk geen honger leed. Want óók, dit wist de chineesche wijze, wat de meesten nú nog niet weten, die zoo vér zijn in socialisme en humaniteit, dat het alleréérste vereischte tot geluk voor het volk is, om geen honger te hebben. Alle andere dingen komen dan later wel. En hij leerde, dat vóór alles noodig was een terugkeer naar den oorspronkelijken, primitieven staat van éénvoud van lang voorheen. [57]Dat hij, zooals vele vertalers beweerd hebben, het volk daardoor voor altijd in een soort bruten gelukstoestand wilde houden, ongeveer als die van een rumineerende koe in de weide, geloof ik niet. Mijns inziens was het hem vooral te doen, om een sterken nadruk dáárop te leggen, dat vóór alles (het andere kwam dan later wel) de oorspronkelijke, zuivere, pure menschennatuur moest wederkomen, de primitieve toestand, waarin de menschheid eeuwen geleden had verkeerd, in een geluksstaat, een thans ongeloofelijk schijnenden eenvoud, waarin het chineesche rijk in zijn eerste stadium schijnt verkeerd te hebben, met ideaal-vorsten als Yaou en Shoen aan het hoofd, meer dan tweeduizend jaren vóór onze jaartelling.—Wetenschap, en kennis, en knapheid, en ook weelde van kunst, waren mooi, maar zonder den eenvoud des harten, zonder het diviene principe, door Tao in den mensch gelegd, was dat alles voos en zonder reëel wezen. Dan liever onwetend, maar rein; dom, maar kinderlijk; ongeciviliseerd, maar zuiver; dan liever geen oorlogen en geen roemruchtige daden, maar vrede en liefde onder de menschen. Als het hart van het volk en van den vorst maar weer rein was, dan zou de regeering vanzelf wel gaan, zonder ingenieuze staatsinstellingen en spitsvondige systemen en wetten, omdat dan de staat bezield zou wezen met den heiligen adem van Tao, op welken alles, de geheele natuur, in de onvermijdelijk juiste richting beweegt. Zóó, van déze dingen uitgaande, en niet als onbereikbare, onmogelijke droomen moeten we de leer van Lao [58]Tszʼ over het volk, en het rijk, en den vorst opvatten.—En de eenvoudige gezegden, die ik thans hieronder zal aanhalen, zouden zij misschien ook nú niet, zóó opgevat, van toepassing zijn?

„—Maakt geen ophef van eerwaardigheid, dan zal het volk niet twisten. Hecht geen hooge waarde aan moeilijk te verkrijgen goederen, dan zal het volk geen diefstal plegen. Ziet niet naar wat begeerlijk is, dan zal het hart van het volk niet in opstand komen. Daarom, de Wijze (vorst) regeert door de harten ledig (van begeerte) te maken, de buiken stevig te voeden, de (slechte) neigingen te verzwakken, en het beenderstelsel te versterken”67.

„Doe de Wijsheid vàn U, en wèg met het Weten, dan zal het volk honderdmaal meer gelukkig zijn! Doe de Filantropie vàn U, en wèg met Gerechtigheid, en het volk zal (van-zelf) terugkeeren tot liefde voor de ouders en voor de kinderen! Doe de Knapheid van U, en weg met Gewinzucht, en er zullen geen dieven en roovers meer wezen!”68

„Als de mensch het rijk wil volmaken met actie, zie ik dat hij niet slaagt. Het rijk is een heilige offervaas, [59]waaraan men niet mag werken. Werkt men er aan, dan bederft men haar, grijpt men er naar, dan verliest men haar”69.

En nu ook deze mooie hoofdstukken over het oorlogvoeren, en den krijgsroem:

„Zij, die den heerscher over menschen helpen in Tao, onderwerpen het rijk niet met geweld van wapenen. Wat men aan de menschen doet, krijgt men op dezelfde wijze terug als het gegeven is. Overal, waar legers zijn geweest, groeien doornen en distels. Op groote veldtochten volgen stellig jaren van hongersnood. De ware Goede slaat ééns met vrucht een slag, en houdt dàn op, maar durft niet met ruw geweld doorgaan”70.

„De beste wapenen zijn instrumenten van onheil. Allen verachten ze; die Tao bezitten, houden er zich niet mede op. In de woning van den Kiün Tszʼ is de linkerplaats de eereplaats; hij, die soldaten gebruikt, eert de rechterplaats. Wapenen zijn instrumenten van onheil, geen instrumenten van den Kiün Tszʼ. Deze gebruikt ze alléén als ’t niet anders kàn, en kalmte en rust zijn voor hem [60]het hóógste. Overwint hij, dan verblijdt hij er zich niet over, want zich daarover verblijden zou zijn houden van menschen-doodslag. En wie houdt van doodslag kan nooit zijn doel bereiken in de goede regeering van het rijk. In alles, wat geluk aanbrengt, is de linkerplaats de hoogste, in alles wat onheil aanbrengt de rechter. De onderbevelhebber neemt (dan ook) de linkerplaats in, de opperbevelhebber de rechter. Dat is, men plaatst hen volgens de ceremonieën van den rouwdienst. Hem, die een veldslag gewonnen heeft, moet men plaatsen als in de ceremonieën voor de dooden”71.

En nog meerdere teksten, allen even kernachtig en juist.

„Als de koningen en vorsten Wu Wei konden blijven, zouden alle menschen zich hervormen”72.

„De volken van het rijk stroomen toe naar hem, die de groote conceptie van Tao kan omvatten”73.

„Toen Tao in het rijk regeerde, zond men de vlugge [61]paarden weg om ze op ’t land te gebruiken; toen Tao niet in het rijk regeerde, werden de krijgsrossen gefokt op de grenzen”74.

„Met rechtheid regeert men den staat, met listen voert men oorlog, met Wu Wei wint men het rijk. Hoe weet ik, dat het zoo met het rijk is? Door dit: Hoe meer bangmakende verbodsbepalingen er in het rijk zijn, des te armer wordt het volk. Hoe meer middelen tot productie van weelde er zijn, des te meer verwarring komt er. Hoe bekwamer en vernuftiger het volk wordt, des te artificiëeler de dingen worden. Hoe rijker en klaarder de wet wordt, des te meer dieven en roovers er komen. Daarom zegt de Wijze: Ik ben Wu Wei, en dan zal het volk zich vanzelf hervormen. Ik houd van de rust, en dan zal het volk vanzelf recht worden. Ik doe geen werk en dan zal het volk vanzelf rijk worden. Ik heb geen begeerten, en dan zal het volk vanzelf (weer) eenvoudig worden”75.

„Als de regeering tolerant is, zal het volk schuldeloos zijn; als de regeering overal den neus in steekt, zal het volk telkens inbreuk op de wet maken. Falen is de basis van slagen, en slagen is de basis van falen”76.

[62]

„De wijze is vierkant, zonder hoekig te zijn, is belangeloos zonder te kwetsen, is oprecht zonder overdreven stipt te zijn, is schitterend, zonder te verblinden”77.

„Om de menschen te regeeren en den Hemel te dienen gaat er niets boven de gematigdheid”78.

„Om een groot rijk te regeeren, moet men even zoo voorzichtig zijn als in ’t bakken van een klein vischje”79.

„Een groot rijk moet zijn (nederig) als de groote stroomen, in welke zich de wateren van het rijk uitstorten. Het moet de vrouwelijke sekse navolgen, die juist door de rust (passiviteit) de mannelijke overwint. Die rust is een vernedering. Daarom, als een groot rijk zich vernedert voor kleinere staten, zal het die kleinere staten winnen. Als de kleinere staten zich vernederen voor het groote rijk, zullen zij het groote rijk winnen”80.

„De ouden, die Tao bezaten, gebruikten Het niet om het volk verlicht te maken, maar om het volk simpel te houden. Het volk is moeilijk te regeeren omdat het zooveel weet. Hij, die een rijk regeert door het weten te vermeerderen, is de geesel van het volk; hij, [63]die niet met al dat weten het rijk regeert, is het geluk van het volk”81.

„Hij, die een goed veldheer is, is niet krijgszuchtig”82.

„Een veldheer zeide eens: Ik durf niet gastheer te zijn (d.i. aan te vallen), ik ben liever gast (d.i. defensief). Ik durf geen duim vooruit te gaan, ik ga liever een voet terug”83.

„Het volk heeft honger, omdat zijn vorst veel belastingen heft. Dáárom heeft het honger. Het volk is moeilijk te regeeren, omdat zijn Heer (te veel) doet. Dáárom is het moeilijk te regeeren”84.

Men ziet, de geheele filosofie van Lao Tszʼ is gebaseerd op het zachte en zwakke, op de nederigheid en den deemoed. De groote fouten van den tijd waren, dat het leven gebaseerd werd op hardheid en sterkte, brutaliteit en trots.—Lao Tszʼ zeide, dat hij drie groote schatten had: liefde, zuinigheid en nederigheid. Door zijne liefde kon hij dapper zijn, door zijne zuinigheid juist kon hij veel geven, door zijne nederigheid, die hem verbood, de eerste te willen wezen, kon hij juist in werkelijkheid de eerste zijn. Maar in den tijd, in welken hij leefde, was men dapper zonder liefde, gaf men veel uit, [64]zónder zuinig te zijn, en ging men weg van de laatste plaats, om toch vooral de eerste te zoeken. Dit alles leidde tot den dood, leerde hij. Alleen als men strijdt met een hart vol liefde is men onverwinlijk. „De Hemel schenkt de gave van liefde aan hem, dien zij beschermen wil”85. En als twee legers van gelijke kracht strijden, leerde hij, was die veldheer, die het meeste medelijden had, de overwinnaar.

Zijn ideaal was, om te beginnen een kleinen staat te hebben, met simpele menschen, zooals uit het 80e hoofdstuk blijkt. Hij zag zeker in, dat het onmogelijk was, een heel groot rijk ineens volmaakt te hebben, en droomde zich dus een klein, te verwezenlijken Arcadia. Als hij dat kleine rijk had, met weinig volk, zou hij, al waren er voor tien of honderd man wapenen, die wapenen toch niet gebruiken, noch zouden de schepen en wagenen, noch zouden de kurassen dienst doen. Hij zou het volk doen terugkeeren tot het gebruik der geknoopte koorden86. „Het volk zou zoet genieten van zijn eten, zou zijne kleederen mooi maken, rust hebben in zijne woning en vreugde scheppen in zijne simpele zeden”87.

En zóó bang was Lao Tszʼ dat het zuivere, reine gemoed van zijn volk—de kostbaarste schat in zijn ideaal-rijk[65]—zou bedorven worden door de zoogenaamde beschaving, dat hij er ten slotte aan toevoegde: „Al lag een naburige staat vlak over den mijne, zoodat de honden en hanen aan weêrszijden elkanders geluid konden hooren, mijn volk zou oud worden en doodgaan zonder er gemeenschap mede te hebben gehad.”

En deze man is genoemd een pessimist, een obscurantist, en wat al niet meer,—het staat in véle vertalingen van heel geleerde mannen te lezen,—en zijn leer over de basis, waarop het rijk moet rusten, is genoemd „anti-social pride” en „hostility to popular education and progress,” en die over de superioriteit van Wu Wei is genoemd „negative quietism” en zelfs „idleness” en „self-indulgence”! Is het niet of Lao Tszʼ dit alles voorzien heeft, toen hij zeide: „Zij, die geleerd zijn kennen Tao niet”? En blijkt hieruit niet, dat om Lao Tsz’s pure filosofie te begrijpen, nog wat meer noodig is, dan enkele taalgeleerdheid en spitsvondigheid en woordelijke, letterlijke accuratesse, vooral wanneer, zooals in zijn wondere boek, de woorden zoo subtiel uit hunne sfeer zijn gehaald, om aan de behoefte van eene andere, hoogere spiritueele expressie te voldoen? Waar Lao Tszʼ aangeeft, dat voor óns beperkte begrip Tao als duister en verward is, verwijt men hem het geloof aan een „chaos” en aan „void time”, en zelfs Stanislas Julien, als enkel sinoloog een eminent geleerde, houdt vol dat Tao is „un être dépourvu d’action, de pensées” en dat het gebruik en de definitie [66]van het woord Tao „excluent toute idée de cause intelligente”!

De waarheid is, dat Lao Tsz’s leer, wel verre van den mensch te abrutiseeren en ongevoelig te maken, hem opwekt tot verheven idealen, en aan het leven op aarde hare pure zuiverheid wil teruggeven. Wel vèrre van tot luiheid en anti-socialen trots aan te sporen, heeft Lao Tsz’s leer vooral tot thema de zelf-verloochening en de liefde voor onzen medemensch. Het is bedroevend te zien, hoe geleerden, die in de taalwetenschap een eereplaats innemen, enkel en alleen omdat zij denken, er het Christendom mede te verheffen, alle andere, vreemde leeren bekladden. Zóó zegt de gewezen zendeling prof. Legge, de vertaler der chineesche klassieken, dezelfde die overal à tout prix Confucius neêrhaalt, van Lao Tsz’s gezegde „Wreek kwaad met goed”: „There hardly belongs to it a moral character”! Terwijl zelfs Giles, een der hevigste vijanden van de Tao Teh King, bij die passage moet bekennen: „Those who, wanting in the logical faculty, have been foolish enough to say that the Golden Rule of Confucius ranks lower than the Golden Rule of Christ, have here had to take their shoes from off their feet and admit that they are upon holy ground”88.

Ik voor mij wil gaarne bekennen, dat ik bijna overal [67]in de Tao Teh King den heiligen grond betreed. Maar met een zuiver hart moeten zijne simpele woorden gevoeld worden, en men moet ze lezen in stille eenzaamheid, vér van de geruchten der wereld, en leêg van aardsche gedachten, zooals men dat wereldwijze boek moet lezen, waarmede het waard is vergeleken te worden: De Imitatione Christi van Thomas à Kempis.

Lao Tsz’s leer, tot het uiterste doorgevoerd zijnde, gaat er een geheel nieuw licht over de dingen der wereld. De begrippen goed en kwaad gaan weg, want wat Lao Tszʼ leerde was niet goed te zijn, daar er in de orde der dingen niet zoo iets als goed, en ook niet zoo iets als kwaad was, er was alleen zuiver, volgens de natuur, van-zelf zijn. De loop der dingen en het wezen der dingen was niet goed of kwaad, het wàs eenvoudig zooals het wàs. Alles gebeurde, omdat het in de natuurlijke orde lag om te gebeuren.

Zóó verliest ook de dood zijne verschrikking, en het leven zijn aan die verschrikking tegenovergestelde vreugde. Wat nog volstrekt geen onverschilligheid en ongevoeligheid in zich sluit, zooals velen beweerd hebben. Integendeel. Zeer mooi wordt dit gezegd in den Nan Hwa King, het mystieke werk van Lao Tsz’s grootsten discipel Chuang Tszʼ89: „De geboorte van den wijze is de (natuurlijke) gang des Hemels, zijn dood is de (natuurlijke) loop der [68]dingen. Zijn leven is als drijven, zijn dood is als rust”90. Het aannemen van alle dingen als gewoon, natuurlijk, zuiver, was een eerste vereischte. Niets was bizonder blij of bizonder droef, niets pleizieriger of treuriger dan iets anders, als men maar Tao had. En daarom kon Chuang Tszʼ in hetzelfde hoofdstuk zeggen: „Droefheid en Geluk zijn de afvalligen van de Deugd; Vreugde en Toorn leiden af van Tao.”—Er was ook niet zoo iets aparts als leven en dood, als contrasten, elk op zich zelf reëel bestaande. Een andere discipel van Lao Tszʼ, Ljeh Tszʼ, zat eens aan den weg te eten, en zag een honderdjarig doodshoofd liggen. Hij plukte een bosje gras af, en wees daarmede naar den doodskop, zeggende: „Alleen gij en ik weten dat er geen leven bestaat en geen dood.”

Toen Chuang Tsz’s vrouw was gestorven, en men zich verwonderde, dat hij er zoo kalm bij bleef, en tot tijdverdrijf op een schaal sloeg, zeide hij, dat sterven volstrekt niets bizonders was, evenmin als geboren worden; het was enkel maar verandering, en het lag in den natuurlijken gang der dingen. „Dit is gelijk de gang der vier jaargetijden, lente, herfst, winter en zomer. Rustigjes slaapt zij in het Groote Huis (Tao)”91.

Zóó verhaalt Chuang Tszʼ ook, dat toen, na Lao Tsz’s dood, de filosoof Chʼin Shih op rouwbezoek ging, hij een groote schaar menschen om het lijk zag geschaard, jammerlijk [69]snikkende en huilende zooals het de gewoonte was uren te blijven doen. Chʼin Shih gaf maar drie korte schreeuwen, meer niet, en ging toen heen. Een der discipelen verwonderde zich over dezen inbreuk op de ceremonieën en vroeg Chʼin Shih verwijtend, of hij dan geen vriend van den Meester was. En toen antwoordde Chʼin Shih, dat al dat gejammer en gekrijt maar gekheid was, en afleidde van Tao. „Het is den Hemel weêrstaan, de emoties (der wereld) verdubbelen, en vergeten wat ons oorspronkelijk deel is. De Meester kwam precies omdat het zijn tijd was, hij ging precies heen, omdat hij volgzaam aan zijn tijd was”92.

Ik weet het, dit schijnt ongevoelig, onverschillig, onsympathiek. Maar, wanneer men dieper doordenkt, getuigt het van een naïef, kinderlijk vertrouwen, en tevens van een wèlbewuste zekerheid in de onsterfelijkheid der ziel, of, meer eigenaardig chineesch uitgedrukt, in het terugkeeren tot Tao. Het sterven was alleen een overgebracht worden tot iets anders, evenals hout, dat verbrandt tot vuur, en het vuur dat verdampt tot schijnbaar niets. Maar niets gaat verloren, de essence is onvernietigbaar.

Dit is de zekerheid die Chuang Tszʼ, doordrongen als hij was van Lao Tsz’s principes, deze schoone woorden [70]deed zeggen, toen hij zijn dood voelde naderen, en zijne familie op het hart drukte, toch vooral niet te jammeren, en hem geen pompeuze begrafenis te geven, maar gewoon buiten te leggen, in het veld:

„Ik wil den Hemel en de Aarde hebben voor mijn sarcophaag, de zon en de maan zullen mijne eereteekenen zijn, waar ik op mijn staatsiebed lig, en de geheele creatie zal de rouwende zijn bij mijn uitvaart.”

Het is treurig te zien, wat het latere geslacht van Lao Tsz’s zuivere leer gemaakt heeft. Den ontzaglijken eenvoud van zijne aphorismen niet begrijpende, begonnen latere chineesche geleerden in zijn boek een mystiek te zien, die over de kunst handelde om onsterfelijk te worden. En men ging … het elixir zoeken, dat de gave schonk om eeuwig te leven! Het lijkt haast onmogelijk de menschelijke dwaasheid zóó hoog opgevoerd te zien, maar uit de Tao Teh King is de chineesche alchimie en de magie geboren! Men begon in alle zinnen verborgen meeningen te zien, dacht dat zij zinspeelden op tot nu toe onbekende Goden, op verre gelukslanden ergens in den oceaan, en op geheime wonderdranken! Men begon Lao Tszʼ zelf te vergoden, noemde hem een zuiver goddelijk wezen, een incarnatie van Tao, die reeds vroeger op aarde was verschenen in verschillende gedaanten, en ook in de toekomst weer verschijnen zou, maar voor ’t oogenblik zalig was, in een paradijs, gelegen in de Poolster, enz. enz. De boeddhisten die—en terecht—zeer veel punten van [71]gelijkenis zagen tusschen hun leer en de zijne, maakten een boeddha van hem, en verzonnen omtrent zijn leven dezelfde legenden, als die welke omtrent Shakyamuni in omloop waren. Men zag, eenmaal zoo ver verdwaald, overal duivels en demonen, en ook heilige geesten en feeën, en zóó ontstond die belachelijke goden- en geestendienst, met zijn eindeloos pantheon van afgoden en mystieke personnages, dien men tegenwoordig in China „het Taoïsme” noemt. Wèl jammer, dat men er dien naam aan gegeven heeft, want dit Taoïsme, met zijn fetischdienst, en zijn verachtelijke priesterschap, heeft absoluut niets te maken met de pure, zuivere, menschelijke leer van Lao Tszʼ, zooals die is neergeschreven in den Tao Teh King. Ik zal mij, hier althans, niet verder in dit latere Taoïsme verdiepen, daar ik in deze studie alleen de oorspronkelijke leer van Lao Tszʼ wensch te bespreken. En laten wij niet ál te veel op de chineezen neêrzien, omdat zij van Lao Tsz’s zuivere ideeën zulke dolle dingen hebben gemaakt. Wat is er in Europa al niet gemaakt van de leer van Jezus Christus, en welke gruwelen en misdaden zijn er niet bedreven, en welke valsche, leugenachtige voorstellingen zijn er niet gemaakt in Zijnen naam, die lijnrecht in strijd zijn met wat Hij heeft gepredikt? Ik heb reeds aangehaald, wat Samuel Johnson daar zoo terecht van gezegd heeft: „a book like the Bible or the Tao Teh King becomes a fetich to crude stages of mind, as well as a companion to higher ones.”

En als ik er in geslaagd ben om, geïnspireerd als ik [72]was door mijne innige bewondering voor China’s grootsten wijze, de leer van Lao Tszʼ zóó in deze studie te hebben voorgesteld, dat zij voor goed een vertrouwde metgezel wordt voor velen, die er de uitdrukking in zullen vinden van reeds lang in hen sluimerende, maar nog niet bewust geworden ideeën, dan zou ik daarmede nog maar een klein weinigje van de dankbaarheid gekweten hebben, die men hem, en álle groote voorlichters van den menschelijken geest, is verschuldigd. Want hij heeft van het reinste en nobelste werk gedaan, dat op aarde kan gedaan worden. [73]

1 Zie mijn „Wu Wei. Eene fantazie naar aanleiding van Lao Tsz’s filosofie” in mijn Wijsheid en Schoonheid uit China (Amsterdam, P. N. van Kampen en Zoon), voor ’t eerst verschenen in De Gids van Maart 1895. ↑

2 De Chineesche Filosofie, toegelicht voor niet-sinologen. I. Confucius. (Amsterdam, P. N. van Kampen en Zoon.) ↑

3 Het rijk Chʼu bestond als feudale staat onder de Chow dynastie, van 740 tot 330 v. C., en bevatte gedeelten van Honan en Kiangsu.—Khio Jin lag dicht bij de tegenwoordige stad Lou-i in Honan. ↑

4 Zie over Chow het 1e deel mijner Chin. Fil. over Confucius, blz. 30 en 39. ↑

5 Zie over de Li hetzelfde werk blz. 16. Confucius wilde Lao Tszʼ vragen over de schrijvers van de Li Ki (het Boek der Li). ↑

6 Lao Tszʼ heeft altijd veel vereerders gehad onder de boedhisten. Er zijn er die in hem eene incarnatie van een Boeddha hebben gezien. Er zijn er ook, die zeggen dat het boedhisme veel aan Lao Tszʼ ontleend heeft, en omgekeerd. Anderen weer brengen Lao Tsz’s boek in verband met die der oude Hindoes.—Nog op het laatste Orientalistisch Congres te Parijs (1897) werd door den sinoloog-consul Allen verklaard, dat Lao Tszʼ niemand anders dan een Boeddha was. ↑

7 Zie hieromtrent de „Historische Ophelderingen” in mijn eerste deel der Chineesche Filosofie (Uitg. P. N. van Kampen en Zoon) blz. 30–33. ↑

8 Hoofdstuk XVIII. ↑

9 Hoofdstuk,, XIX. ↑

10 Sam. Johnson, Oriental Religions. China, blz. 862.—De cursiveeringen zijn van mij. ↑

11 Zie mijne Chineesche Filosofie. Confucius, blz. 15 en verder. ↑

12 Prof. de Groot spreekt van „een ondoorgrondelijk beginsel,” dat men door „universeele ziel van de Natuur” zou kunnen vertalen. (Jaarlijksche Feesten enz., deel II, blz. 550.) ↑

13 Vooral Stanislas Julien.— ↑

14 Toen ik mijne fantazie „Wu Wei” schreef, had ik dit nog niet gelezen, anders had ik het stellig aangehaald. ↑

15 Ik neem Tao onzijdig. Natuurlijk kan het geen geslacht hebben. ↑

16 Hoofdstuk I. ↑

17 Hoofdstuk,, IV. Voor Shang Ti zie men mijn Chineesche Filosofie. Confucius, bl. 27. ↑

18 Hoofdstuk XIV. ↑

19 Hoofdstuk,, XVI. ↑

20 Hoofdstuk XXI. ↑

21 Met „karakter” bedoel ik hier een der chineesche schriftteekens. Deze worden door de sinologen algemeen „karakters” genoemd. ↑

22 Hoofdstuk XXV. ↑

23 Hoofdstuk XXXII. ↑

24 Hoofdstuk,, XXXIV. ↑

25 Hoofdstuk,, XXXV. ↑

26 Hoofdstuk,, XXXVII. ↑

27 Hoofdstuk VI. ↑

28 Hoofdstuk XL. Men zou ook, als G. G. Alexander kunnen vertalen: „Alle bestaan is uit het materieele. Al het materieele is uit het immaterieele (spiritueele). ↑

29 Toen de creatie nog niet geformeerd was en alleen Tao als essence in-zich-zelf bestond was er ook niet het begrip „één”, in tegenstelling met „twee”. Zoodra er „één” was (d.i. zoodra Tao zich gemanifesteerd had) was er ook „twee” gevormd en wel Yin (vrouwelijk, duister) en Yang (mannelijk, licht). De z.g. „Khi” (levensadem, natuur-adem) vormt van Yin en Yang in de juiste verhouding het schepsel, het ding.—Hoofdstuk XLII. ↑

30 Hoofdstuk XLVIII. ↑

31 Hoofdstuk XI. ↑

32 Hoofdstuk,, I. ↑

33 Hoofdstuk,, LXII. „De steun van den slechte” in zooverre, dat de slechte, wil hij zich beteren, altijd weer op Tao kan steunen, dat hem dan redden zal. ↑

34 Hoofdstuk LXXIX. ↑

35 Le Livre de la Voie de la Vertu, par Stanislas Julien. Paris. Imprimerie Royale MDCCCXLII. ↑

36 Hoofdstuk LXX. ↑

37 Lao Tsze. The Great Thinker, by Major-General G. G. Alexander. London. Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. Ltd. 1895. ↑

38 Hoofdstuk LXXVI. ↑

39 Hoofdstuk VIII.—Bedoeld worden de lagere, nederige plaatsen. ↑

40 Hoofdstuk LXXVIII. ↑

41 Hoofdstuk VII. ↑

42 Hoofdstuk,, VIII. ↑

43 Hoofdstuk,, IX. ↑

44 Hoofdstuk X. ↑

45 Hoofdstuk,, XII. ↑

46 Hoofdstuk,, XV. ↑

47 Hoofdstuk XIX. ↑

48 Hoofdstuk,, XXII. ↑

49 Hoofdstuk,, XXIV. ↑

50 Hoofdstuk,, XXVIII. Valleien hier genomen als diepten, waarin zich alle wateren uitstorten. ↑

51 Hoofdstuk XXXIII. ↑

52 Hoofdstuk,, XXXVIII. ↑

53 Hoofdstuk,, XLI. ↑

54 Hoofdstuk,, XLV. ↑

55 Hoofdstuk XLVII. ↑

56 Hoofdstuk,, XLIX. ↑

57 Hoofdstuk,, LV. ↑

58 Hoofdstuk,, LVI. ↑

59 Hoofdstuk LXIII. ↑

60 Hoofdstuk,, LXIV. ↑

61 Hoofdstuk,, LXVI. ↑

62 Hoofdstuk,, LXXI. ↑

63 Hoofdstuk LXXXI. ↑

64 Zie mijne Chineesche Filosofie. Confucius, blz. 30–33. ↑

65 Hoofdstuk XX. ↑

66 Hoofdstuk XX. ↑

67 Hoofdstuk III. ↑

68 Hoofdstuk XIX. ↑

69 Hoofdstuk XXIX. D.w.z. vóór alles gaat Tao in het rijk, dat immers door Tao geformeerd moet zijn, en door Zijn adem bezield. Dit àllervoornaamste kan niet door actie worden gemaakt, maar moet natuurlijk uit de ziel van vorst en volk voortvloeien. ↑

70 Hoofdstuk XXX. ↑

71 Hoofdstuk XXXI. De linkerplaats is nog steeds bij de chineezen de eereplaats. In de oude tijden nam een generaal, die eene overwinning had behaald, den rouw aan. Hij zette zich in den tempel op de plaats van hem, die de ceremonieën voor de dooden leidt, en, gehuld in rouwkleederen, weende en snikte hij. ↑

72 Hoofdstuk XXXVII. ↑

73 Hoofdstuk,, XXXV. ↑

74 Hoofdstuk XLVI. ↑

75 Hoofdstuk,, LVII. ↑

76 Hoofdstuk,, LVIII. ↑

77 Hoofdstuk LVIII. ↑

78 Hoofdstuk LIX. ↑

79 Hoofdstuk,, LX. ↑

80 Hoofdstuk,, LXI. ↑

81 Hoofdstuk LXV. ↑

82 Hoofdstuk LXIX. ↑

83 Hoofdstuk,, LXXV. ↑

84 Hoofdstuk,, LXXV. ↑

85 Hoofdstuk LXVII. ↑

86 In de oude, oude tijden gebruikte men koorden met knoopen voor het tellen. ↑

87 Hoofdstuk LXXX. ↑

88 The remains of Lao Tzü by H. A. Giles. Hongkong. China Mail office, blz. 43. ↑

89 Over Chuang Tszʼ en zijn werk in zóóveel te zeggen, dat het hier veel te ver zou voeren, en ik er apart over moet schrijven. ↑

90 Nan Hwa King. Hoofdstuk XV. ↑

91 Nan Hwa King. Hoofdstuk XVIII. ↑

92 Volgens Szʼ Ma Ts’ien is Lao Tsz’s einde onbekend gebleven. Chuang Ts’z zal dan ook deze episode alleen genomen hebben ter invoering van zijn idee. Want na Lao Tsz’s vertrek naar het Westen is nooit meer iets van hem gehoord.

De aanhaling is uit Hoofdstuk III van den Nan Hwa King. ↑

[Inhoud]

TAO TEH KING.

[74]

Eerste Deel: Tao.

[Inhoud]

Hoofdstuk I.

Hoofdstuk I.

1. Kon Tao uitgezegd worden, dan zou het de eeuwige Tao niet zijn; kon de naam genoemd worden, dan zou het de eeuwige Naam niet zijn.

1. Dat het tweede Tao in den chineeschen tekst van den eersten zin „zeggen” beteekent wordt bevestigd door meer dan één chineeschen commentator, door het te omschrijven door „met den mond zeggen”.

2. Als Niet-Zijn kan men Het noemen het begin van Hemel en Aarde; als Zijn kan men Het noemen de Moeder van alle Dingen.

2. Van iets, dat eeuwig en onvergankelijk is, kan natuurlijk niet gezegd worden dat het is of niet is, daar deze tegenstellingen alleen betrekking kunnen hebben op sterfelijke dingen.

Als abstractie, te subtiel voor woorden, zou men het kunnen noemen: „het Begin van Hemel en Aarde”, en, beschouwd met betrekking tot zijn oorsprong van alle dingen, als Zijn, kan men het noemen: „de Moeder van alle Dingen”.

3. Daarom, als het hart voortdurend Niet-Is (d.i. vrij van alle aardsche begeerten) kan men het Mysterie aanschouwen van Tao’s spiritueele essence; als het voortdurend Is (d.i. vol begeerten), kan men er enkel den begrensden Vorm van zien. [76]

4. Deze beiden, Zijn en Niet-Zijn, komen uit hetzelfde voort, en hebben verschillenden naam.

5. Beiden zijn zij geheimzinnig. Het geheimzinnige er van is dubbel geheimzinnig.

6. Dit alles is de Poort van het spiritueele Mysterie.

3. „Niet zijn” (Wu Yiu) beteekent hier „vrij zijn van alle aardsche begeerten” en „zijn” beteekent hier „in aardsche begeerte zijn”. [77]

[Inhoud]

Hoofdstuk II.

Hoofdstuk II.

1. Allen onder den Hemel weten zoo dat mooi „mooi” is; dan komt het „leelijke” voor den dag. Allen weten zoo dat goed „goed” is; dan komt het „slechte” voor den dag.

2. Daarom, Zijn en Niet-Zijn produceeren elkaar wederkeerig.

3. Moeilijk en Gemakkelijk brengen zich wederkeerig voort. Lang en kort geven elkaar wederkeerig verschil in vorm. Hoog en Laag brengen elkaar’s ongelijkheid voort. De Toon en [78]de Stem harmoniëeren wederkeerig. Het Vóór en het Ná volgen elkaar wederkeerig op.

4. Daarom is het, dat de Wijze zijn zaak maakt van Wu Wei (Niet-Doen), en hij begaat de leer zonder woorden.

7. Als het werk volbracht is, hecht hij er zich niet (meer) aan. Juist omdat hij er zich niet aan hecht, gaat het (de verdienste er van) niet van hem weg.

1. De hoofdbedoeling van dit hoofdstuk is aan te toonen, dat alle dingen alleen gekend worden door hunne contrasten.

Lao Tszʼ vond het gevaarlijk, het „goed” en „mooi” vinden, want goed en mooi moeten dat van-zelf zijn. De mensch moet „mooi” en „goed” vergeten, en van-zelf „Wu Wei” zijn, volgens het natuurlijke rythme, hem door Tao gegeven.

Aan het slot heb ik eenige teksten onvertaald gelaten, omdat ik niet kan vermoeden wat zij beteekenen, en ook geen der bestaande versies aannemelijk acht. En er maar iets van maken wilde ik niet. [79]

[Inhoud]

Hoofdstuk III.

1. Maakt geen ophef van eerwaardigheid, dan zal het volk niet twisten.

2. Hecht geen hooge waarde aan moeilijk te verkrijgen goederen, dan zal het volk geen diefstal plegen.

3. Ziet niet naar wat begeerlijk is, dan zal het hart van het volk niet in verwarring komen.

4. Daarom, de Wijze regeert door de harten ledig (van begeerte) te maken, de buiken stevig te voeden, de (slechte) neigingen te verzwakken, en het beenderstelsel te versterken.

Hoofdstuk III.

5. Hij maakt voortdurend, dat het volk niet weet, en geen begeerten heeft. [80]

6. Als dit niet geheel gelukt, maakt hij dat zij, die (wèl) weten, niet durven ageeren.

5. Zooals Stanislas Julien terecht opmerkt, beteekent dit niets anders dan „Hij brengt het volk tot zijnen primitieven (natuur) staat terug.” [81]

7. Hij doet Wu Wei (Niet-Doen), en dan is er niets, wat hij niet (goed) regeert.

7. De natuurstaat is van-zelf Wu Wei, en daarin gaat alles vanzelf zijn juisten gang.—

Men vergelijke dit geheele hoofdstuk met in de „Imitation de Jésus Christ”: „Dès que l’homme convoite une chose désordonnément, aussitôt il devient inquiet en lui même. L’Orgueilleux et l’avare ne sont jamais en repos. Le pauvre et l’humble en esprit vivent dans la plénitude de la paix.” (Chap. VI. trad. L. Moreau.)

[Inhoud]

Hoofdstuk IV.

1. Tao is ledig, en (toch) in Zijne operaties als onuitputtelijk.

2. O! Hoe diep is Het! Het is de Oer-Vader aller dingen.

3. Het verstompt zijn scherpte, ontrafelt zijne verwardheid, tempert zijne (verblindende) schittering, en maakt zich gelijk aan het stof.

4. O! Hoe kalm is Het! Het lijkt wel eeuwig te bestaan.

5. Ik weet niet van wien Het het kind is. Het was vóór Shang Ti (den oppersten God).

[Inhoud]

Hoofdstuk V.

Hoofdstuk V.

1. Hemel en Aarde zijn niet menschlievend, en alle dingen zijn voor hen als de strooien honden (voor de offering). [82]

1. Alle wezens hebben van Tao dezelfde impulsie, hetzelfde rythme gekregen, en deze impulsie doet het geheele Heelal vanzelf zijn natuurlijken gang gaan. Daarom [83]gaat het niet aan, te veronderstellen, dat de Hemel en de Aarde nog eens eene aparte affectie voor enkele wezens zouden hebben.

2. De Wijze is niet menschlievend, en beschouwt het volk als de strooien honden (voor de offering).

2. Zoo ook met den Wijze, die alle menschen gelijkelijk liefheeft, en niet nog eens apart den een boven den ander.

3. Te midden van Hemel en Aarde is als een blaasbalg; Het is ledig en (toch) nooit uitgeput; hoe meer Het beweegt, hoe meer (kracht als wind) er uitkomt.

3. Tao is als ledig, en toch onuitputtelijk, en hoe meer het beweegt, hoe meer kracht het voortbrengt.

4. Maar met veel woorden raakt men uitgeput. Het is beter, het midden te bewaren.

4. Hoe meer woorden men gebruikt om Tao uit te drukken, des te eerder raakt men uitgeput, en bereikt toch niet zijn doel. Daarom is het beter het midden te bewaren, d.i. Wu Wei te zijn.

[Inhoud]

Hoofdstuk VI.

Hoofdstuk VI.

1. De Geest van de vallei sterft niet, men noemt haar de mystieke Moeder.

1. Deze mystieke chineesche uitdrukking beteekent heel eenvoudig, dat Tao is als de geest van eene vallei, even als een vallei ledig en toch bestaande, eene figuurlijke uitdrukking voor „eene diepte van ziel” die niet sterft, maar eeuwig is, eene onvergankelijke ziele-oneindigheid. Dit is de mystieke Moeder, uit wie alle dingen worden geboren.

2. De deur van de mystieke Moeder is de Wortel (Oorsprong) van Hemel en Aarde.

3. Het gaat eeuwiglijk door en schijnt altijd (als stoffelijk) te blijven bestaan. [84]

2. Dit beteekent eenvoudig, dat alles en allen uit Tao geboren zijn, dus hebben Hemel en Aarde hun oorsprong in Tao.— [85]

4. Houdt u er altijd aan, en gij zult niet behoeven te bewegen.

4. Dan zal namelijk alles van-zelf gaan, Wu Wei.—

[Inhoud]

Hoofdstuk VII.

Hoofdstuk VII.

1. Hemel en Aarde duren eeuwiglijk. Hemel en Aarde kunnen dáárom eeuwiglijk duren, omdat zij niet voor zich zelf leven.

1. „Hemel en Aarde duren lang” omdat dit hun natuur is, n.l. Tszʼ Jan (van-zelf), zonder dat zij er iets voor doen (Wei). Zij leven niet met het doel, toch vooral voor zichzelf te zorgen.

2. Daarom stelt de Wijze zich zelf achter de anderen, en wordt dan zelf (juist) de eerste.

2. Zoo ook moet de Wijze niet aan zichzelf, zijn (egoïstisch) Ego denken, maar zich absorbeeren in Tao. En dáár één mede, is hij dan vanzelf al vér vóór de anderen.

3. Hij maakt zich los van zijn lichaam, en dan blijft zijn lichaam (juist) behouden.

4. Is dit niet, omdat hij geen egoïsme heeft?

3. Letterlijk staat er „hij doet zijn lichaam (hier in den zin van „zijn Zelf”) buiten zich” enz.—Zijn éénige doel is één zijn met Tao.

5. En (toch) wordt dan zijn egoïstisch eigenbelang volmaakt.

5. Terwijl hij dus zijn (onreëel) eigenbelang schijnbaar verwaarloost, heeft hij zijn (éénige, reëele) belang, het één zijn met het Absolute, toch eigenlijk volmaakt.

[Inhoud]

Hoofdstuk VIII.

1. De opperste Goedheid is als water.

Hoofdstuk VIII.

2. Water is goed, doet goed aan alle dingen, en twist niet.

3. Het woont in plaatsen, die de menschen verachten. [86]

4. Daarom komt (de Wijze, die als water is) dicht bij Tao.

2. De menschen trachten in hun eerzucht zoo hoog mogelijk in de maatschappij te stijgen, verachtend het lage; maar het water (en ook de Goedheid) stroomt naar de laagten en diepten. [87]

5. Hij woont (vanzelf) op de goede plaats. Hij houdt er van dat zijn hart diep is als een afgrond. Als hij weldoet meent hij het in menschlievendheid. Als hij spreekt, spreekt hij goed de waarheid. Als hij regeert, houdt hij goed orde. Als hij zaken heeft, doet hij ze goed. Als hij beweegt is het op den rechten tijd.

5. Er is verschil van gevoelen tusschen de chineesche commentators of hier „de Wijze” of „Tao” bedoeld wordt. Ik méén de Wijze. Met het „op de goede plaats wonen” wordt bedoeld, dat hij geen bizondere keuze heeft, en het nederige hem tevreden stelt. Met „menschlievendheid” liefde voor allen, géén bizondere voor enkelen. Met „goed regeeren” het tot rust en vrede brengen van het rijk, zoodat het volk van-zelf goed werd. Met „bewegen op den rechten tijd” wordt bedoeld, dat hij alles precies doet (b.v. ambt aanvaarden, ontslag nemen, enz.) als het moment het op dat oogenblik zoo meêbrengt, en het in de natuurlijke orde ligt.

6. (Maar alleen) als hij niet met anderen in strijd komt is er niets in hem te laken.

6. Lao Tsz’s discipel Chuang Tszʼ vergeleek den mensch, die in Tao leeft, met een ledige boot. Géén schipper zou in woede ontsteken tegen een ledige boot, als hij daarmede toevallig in aanvaring kwam.

[Inhoud]

Hoofdstuk IX.

Hoofdstuk IX.

1. Beter dan een gevulde vaas aan beide zijden te dragen, is het, er in ’t geheel geen te dragen.

1. Letterlijk staat er „aan twee zijden (een vaas) vasthouden en (haar) te vullen is niet zoo goed als er mede uit te scheiden.” De bedoeling is figuurlijk n.l. dat het veel beter is, iets niet te doen dan het door te zetten in het wilde, en niet van uitscheiden te weten.

2. Als men (een lemmet), na het gescherpt te hebben, telkens met de hand voelt (om het te probeeren), zal het niet lang goed kunnen blijven. [88]

3. Als men zijn zaal vol goud en edelgesteenten heeft, zal men haar niet kunnen behouden.

2. Dit is eveneens figuurlijk. Het laatste zou misschien ook wel kunnen beteekenen „zal men zichzelf niet lang goed kunnen bewaren,” dus „zal men zich wonden.” [89]

4. Als men, rijk en in aanzien zijnde, trotsch is, zal men zelf zijn ongeluk na zich sleepen.

4. Voor „na zich sleepen,” staat lett. „nalaten.”

5. Als het werk volbracht is, en de naam gemaakt, moet men zich terugtrekken. Dit is de Weg van den Hemel.

5. Als het werk volbracht is, zal de Wijze, het onwezenlijke er van inziende, zich terugtrekken, en streven naar het éénig wezenlijke, naar Tao.

Ik teeken hierbij aan, dat waar ik hier en in volgende noten van „letterlijk” spreek men dit om zoo te zeggen niet „letterlijk” moet opvatten, daar er in ’t chineesch geen letters zijn. Ik bedoel dan „het dichtst bij de bedoeling en opvolging der karakters komende.”

[Inhoud]

Hoofdstuk X.

Hoofdstuk X.

1. Hij, die het animale aan het spiritueele onderwerpt, kan zijn wil op één ding (d.i. Tao) gericht houden, zoodat hij niet verdeeld is (tusschen wereldsche dingen).

1. Alexander vertaalt dit met „He who makes the investigation of his spiritual nature his chief object” enz. St. Julien met „L’âme spirituelle doit commander à l’âme sensitive” enz. Beiden, evenals ik, hebben iets in den tekst moeten veranderen en verplaatsen.

2. Hij temt zijn vitale kracht, tot hij gedwee (en gevoelig) wordt, en als een pasgeboren kind.

3. Als hij zijn inwendig gezicht klaar en puur maakt (vrij van de duisterheden en twijfelingen van het Verstand), zal hij vrij zijn van alle moreele gebreken. [90]

4. Als hij, met liefde voor het volk (als hij een Vorst is) het rijk regeert, zal hij Wu Wei kunnen zijn.

2. De ongetemde vitale kracht leidt n.l. tot woestheid en losbandigheid.

Het „als een pas geboren kind” zijn duidt aan een zuivere gevoeligheid voor indrukken, en het volkomen puur zijn, zonder verwarring, van het spiritueele. [91]

5. Hij zal zijn als de broedende hen, die in volmaakte rust is, terwijl de processen van de natuur voortgaan.

6. Als zijn licht overal doordringt, zal hij als onwetend kunnen zijn.

5. Letterlijk staat er voor „de processen van de natuur”: „het openen en sluiten van de deuren des Hemels,” en wel deze operaties precies op de juiste tijden gedaan.

7. Hij brengt de dingen voort en voedt ze. Hij brengt ze voort, zonder ze (als bezit) te hebben. Hij vermeerdert en vermenigvuldigt, en rekent niet op hun belooning. Hij regeert hen, en beschouwt zich niet als hun Meester.

Dit is wat men noemt de mysterieuze Deugd.

7. Het is niet recht duidelijk of Tao hier het onderwerp is dan wel de Wijze.

[Inhoud]

Hoofdstuk XI.

Hoofdstuk XI.

1. De dertig spaken van een wiel vereenigen zich om een naaf. Maar alleen door de ledige ruimte is de wagen van nut.

1. In den ouden tijd had een wiel dertig spaken, correspondeerende met de dertig dagen van de maan (Lo Tchin Kong en Julien).

2. De vaas is uit klei gekneed tot huisraad. Maar alleen door de ledige ruimte (binnen in) is zij van nut. [92]

3. Men boort deuren en vensters uit om een huis te bouwen. Maar alleen door de ledige ruimte zijn zij van nut.

4 Daarom, het Zijn (het materieele) heeft zijn voordeel, maar van het Niet-Zijn (het immaterieele) hangt het eigenlijke nut af.

2. Julien vertaalt „C’est pourquoi l’utilité vient de l’être, l’usage vient du non-être.” Alexander door „however beneficial the material may be, without the immaterial it would be useless.” Giles vindt dit geheele hoofdstuk zoo absurd, dat hij het niet eens vertaalt, en zegt: „This chapter is beneath contempt.”

De commentator Peh Yü Sjen van een mijner edities [93]zegt nog van den laatsten zin: „Dat ik dit lichaam van mijne ouders kreeg is voordeel” en vergelijkt dan het immaterieele met „het eeuwig behouden van den Oorsprong, de eeuwige natuur, voor welke geen in- of uitwendig bestaat.”

[Inhoud]

Hoofdstuk XII.

Hoofdstuk XII.

1. De vijf kleuren verblinden het oog van den mensch. De vijf tonen verdooven het oor. De vijf smaken bederven den smaak.

2. Dolle ritten en jachten brengen het menschelijk hart in verdwaling. Moeilijk te verkrijgen goederen brengen den mensch tot verderfelijke daden.

1. „De vijf kleuren” zijn blauw, geel, rood, wit en zwart. Er zal hier wel bedoeld zijn „alle kleuren,” in ’t algemeen.

„De vijf tonen” zijn de chineesche tonen, „kung, shang, kioh, chʼi en yü.”

De vijf smaken: „zoet, scherp, zuur, zout, bitter.”

3. Daarom maakt de Wijze werk van zijn binnenste en niet van zijne oogen. [94]

3. Letterlijk staat er „zijn binnenste vullen,” in den zin van „vullen met spiritueele dingen” en „ledigen zoowel van animale dingen als van belemmerende affecties.” [95]

4. Hij verwerpt wat van buiten komt, en langt naar wat van binnen is.

4. Men vergelijke Thomas à Kempis „Imitation de Jésus Christ”: „Travaille donc à retirer ton cœur de l’amour des choses visibles pour te porter aux invisibles. (Livre I, Ch. I, trad. L. Moreau.)

[Inhoud]

Hoofdstuk XIII.

Hoofdstuk XIII.

1. Hooge gratie en degradatie zijn dingen van vreeze. Het lichaam is als een groote ramp.

1. Er is in verschillende edities van den Tao Teh King geen overeenstemming wat de volgorde van eenige karakters in dit hoofdstuk aangaat. Zóó geven enkele commentators voor den tweeden volzin: „geëerdheid en groote rampen zijn als het lichaam”.—De hoofdidee blijft echter dezelfde. Peh Yü Shen teekent bij dit nummer aan: „De van-zelve (d.i. natuurlijke) toestand van het hart (hier meer in den zin van ziel) is zonder glorie of vernedering.”

2. Hoe is het, dat men (dit) zegt (van) hooge gratie en degradatie? Hooge gratie is iets inferieurs. Verkrijgt men haar, dan is men als in vreeze. Verliest men haar, dan is men als in vreeze. Daarom zegt men: hooge gratie en degradatie zijn dingen van vreeze.

2. Is men bij den vorst in hooge gratie, dan is men in vreeze, dat men haar niet behoudt, en is men in degradatie, dan is men in vreeze, dat het misschien nooit weer beter kan worden.

3. Hoe is het, dat men zegt: „Het lichaam is als eene groote ramp”? Ik heb dáárom groote rampen, omdat ik een lichaam heb. [96]

3. Peh Yü Shen teekent hierbij aan: „Ben ik Ik, dan heb ik ook een lichaam, ben ik niet Ik, dan heb ik ook geen lichaam”. M.a.w. men moet vrij zijn van alle begeerten en behoeften van het lichaam, en geheel opgaan in Tao; dan kunnen rampen ons niet meer bereiken. [97]

4. Als ik zoover was, dat ik géén lichaam had, welke rampen zou ik dan hebben?

4. Dezelfde commentator zegt: „het Ik vergeten, en de wereld vergeten, dit is de reëele en Tszʼ Jan (van-zelve) toestand van den Hemel”.

5. Daarom, wie het als een zware karrewei beschouwt, om het rijk te regeeren, dien kan men het rijk toevertrouwen; wie het iets verwerpelijks vindt om zelf het rijk te regeeren, dien kan men de regeering van het rijk opdragen.

5. Wie het vorst-zijn in ’t geheel niet als iets bizonder glorieus’ beschouwt, maar zich eigenlijk veel liever van alles terugtrok, om zich geheel over te geven aan Tao, zóó iemand zou alleen als vorst geschikt zijn, en zich nooit te buiten gaan aan eerzucht, haat, enz. Een commentator maakt de vergelijking er bij: „Het hart (de ziel) is de Vorst, het lichaam is het rijk.”

[Inhoud]

Hoofdstuk XIV.

Hoofdstuk XIV.

1. Gij kijkt er naar, en gij ziet Het niet; men noemt Het kleurloos (I).

Gij luistert er naar, en gij hoort Het niet; men noemt Het aphoon (Hi).

Gij tast er naar, en gij raakt Het niet; men noemt Het onstoffelijk (Wei).

1. Rémusat, Strauss en nog anderen zagen in deze drie woorden „I” „Hi” en „Wei” een verbastering voor „Jehovah” en groot was de verrassing toen men hoorde, dat de chineezen vóór onze jaartelling reeds van Jehovah afwisten. Er is echter geen kwestie van, of deze woorden hebben den zin, die ik hier gebruik, evenals zij in authentieke commentaren voorkomen. Julien en Legge hebben het ook nooit geloofd. De bedoeling is: „Tao is kleurloos, aphoon, en onstoffelijk.”

2. Deze drie dingen zijn niet met eigen woorden uit te leggen.

3. Daarom, zij smelten samen tot één.

2 en 3. Wat deze drie dingen zijn is niet met woorden uit te drukken, omdat zij met niets zijn te vergelijken, en ook niet van elkaar te onderscheiden. Samen geven zij het immaterieele aan van Tao.

4. Zijn bovenste is niet verlicht, Zijn onderste is niet duister (heeft geen schaduw). [98]

4. Omdat het onstoffelijk is, is het ook niet, als alle stoffelijke dingen van boven meer verlicht dan van onderen. Het kan licht noch schaduw hebben. [99]

5. Het is eeuwig, en kan niet met een naam worden genoemd! Het keert terug tot het Niet-Zijn! Dit noem ik het beeld van het beeldelooze, den vorm van het vormelooze. Dit noem ik vaag en onbestemd (een mysterie).

5. Het Niet-Zijn, hierin voorkomend, is het voor ons Niet-Zijn, daar wij alleen stoffelijke, met de zintuigen waar te nemen dingen Zijn noemen. Maar, hooger denkend, is dit Zijn reëel, want niet eeuwigdurend, en onderhevig aan geboorte en dood, terwijl het zoogenaamde Niet-Zijn eigenlijk het éénige reëele, eeuwigdurende Zijn is.—Een vorm, die vergaat (als die van alle sterfelijke dingen) is eigenlijk geen vorm, evenmin als een beeld, dat weer uitgewischt wordt een beeld is, dat uit-zich-zelf eeuwig bestaat. Tao is voor ons onzichtbaar, dus voor ons beeldeloos en vormeloos. Maar Tao bestaat uit zich-zelf eeuwig, en daarom belichaamt Tao eigenlijk het éénige reëele beeld, den éénigen reëelen vorm.

6. Gij nadert Het, en gij ziet niet Zijn begin. Gij volgt Het, en gij ziet niet Zijn einde.

6. Tao heeft verder begin noch einde, verleden noch toekomst.

7. Gij moet het Tao van de Oudheid doorgronden, om over het bestaan van het Heden te regeeren. Wie het Begin weet van het Oude, heeft de draad van Tao in handen.

7. Het Tao weten van de Oudheid is weten, dat er oorspronkelijk geen leven en dood is, dat er geen leven en dood als reëele dingen bestaan. Het Begin van het Oude weten is weten, dat er geen verleden of toekomst bestaat voor Tao, dat, voor hem, die in Tao opgaat, het heden morgen en het morgen heden is, daar Tao alleen reëel in en nooit vergaat, vermindert of vermeerdert.

[Inhoud]

Hoofdstuk XV.

Hoofdstuk XV.

1. In de Oudheid waren de goede filosofen, die zich aan Tao wijdden, (als) gering, subtiel, duister, en vèr-doordringend. Zij waren zóó diep, dat het niet is te begrijpen. [100]

2. Maar omdat het niet te begrijpen is, zal ik mij moeite doen om er een beeld van te geven.

1. Deze volzin is een verwijt tegen de filosofen in Lao Tsz’s tijd, die wanhopig waren, als zij miskend en onbekend bleven. De filosofen uit de Oudheid waren één met Tao, en, evenals Tao zelf, schenen zij voor de gewone [101]menschen als gering, subtiel en duister, en drongen toch in alles door.

3. Zij waren bedeesd als een, die in den winter een stroom doorwaadt. Zij waren op hun hoede, als een, die zijne buren vreest. Zij waren ernstig als een gast (tegenover zijn gastheer). Zij verdwenen als het ijs, dat gaat smelten. Zij waren simpel, als onbewerkt hout. Zij waren ledig, als een vallei. Zij waren als troebel water.

3. Het doorwaden van een stroom in den winter symboliseert hier een groote moeilijkheid, waar men niet lichtvaardig aan begint. Het als gast zijn beteekent zich mindere voelen en reverend zijn.—Het versmelten als ijs in water symboliseert het terugkeeren van het lichaam om te vergaan in Tao.—Als onbewerkt hout zijn is in den natuurlijken staat zijn, zonder fraaiigheid.—Het ledig zijn als een vallei symboliseert het vrij zijn van alle begeerten en stoffelijke aantrekkingen.—Het vaag zijn duidt aan, dat zij zich volstrekt niet als bizonder verlicht voordeden, maar dat de menschen hen als troebel en duister vonden, en dachten, dat zij onwetend waren, daar zij zich niet boven hun gewone dingen trachten te verheffen.

4. Wie kan de onzuiverheden (van zijn hart) verreinen tot rust?

Wie kan langzamerhand geboren worden (in Tao) door een langdurig betrachte kalmte?

4. Iedere beweging maakt de ziel onzuiver, evenals een beweging in water. Alleen door volkomen kalmte blijven de ziel en het water helder en puur.—Gedachten, begeerten, affecties, deze bewegen de ziel, en alleen rust en kalmte houden haar rein.

5. Hij, die Tao behoudt, wenscht niet vol te zijn. Juist omdat hij niet vol is, is hij voor altijd gevrijwaard tegen verandering. [102]

5. Wat vol is, loopt spoedig over, en verandert dus, of vermindert. Tao is van een natuur, dat er niets bij kan of af kan gaan, dat het grooter of kleiner maakt. Peh Yü Shen vergelijkt hier direct de ziel met Tao door te zeggen: „Tao kan niet uitgeput worden, de ziel kan niet uitgeput worden.” [103]

De filosofen van den nieuwen tijd, dacht Lao Tszʼ, wilden altijd maar vol schijnen, vol glorie en geleerdheid. Die der Oudheid waren oogenschijnlijk als ledig, maar bleven dan ook altijd hetzelfde, in Tao.

[Inhoud]

Hoofdstuk XVI.

Hoofdstuk XVI.

1. Als men tot het opperste Ledig is gekomen, handhaaft men eene onvergankelijke rust.

2. Alle dingen worden te samen geboren; ik zie ze (daarna) weder terugkeeren.

3. Alle dingen bloeien overvloediglijk; (daarna) keert elk terug tot zijn Oorsprong.

1. „Ledig” beteekent hier weer „ledig van begeerten en egoïsme”.—Ik heb hier letterlijk vertaald, waar Johnson, minder getrouw, maar misschien duidelijker heeft: „Whoso has wholly ceased from self shall find immovable rest”.

„Het ledig en de ruste”, zegt Sie Hoei hierbij, „zijn de wortel (basis) van onze natuur” (Julien).

4. Tot den Oorsprong terugkeeren heet in rust zijn. In rust zijn heet terugkeeren tot het (eeuwige, reëele) Leven.

5. Terugkeeren tot het Leven heet ik eeuwigdurend zijn.

4. Met „Leven” wordt hier bedoeld het Leven zooals het oorspronkelijk is, het eeuwige leven, zonder passies, van Tao. En dit is voor ieder te bereiken, daar het de oorsprong van zijne natuur is. Alle beweging ontstaat uit en is geworteld in rust.

6. Te weten wat eeuwigdurend is heet verlicht zijn. Niet te weten wat eeuwigdurend is heet eigen ellende bewerken. [104]

6. Wie niet weet wat eeuwigdurend is houdt zich op met voorbijgaande verschijningen, en leeft van sterfelijke hartstochten, die hem ongelukkig maken, omdat zij niet reëel zijn. [105]

7. Weten wat eeuwigdurend is is een groote ziel hebben. Een groote ziel hebbende is men rechtvaardig. Rechtvaardig zijnde is men koning. Koning zijnde is men de Hemel. De Hemel zijnde is men Tao.

7. Hier doet Lao Tszʼ wat ook Confucius deed: het exalteeren van den Wijze, en hem één verklaren met den Hemel (zie Confucius’ „Choeng Yoeng”). Alleen hij, die de hoogste rechtvaardigheid bezat, was volgens Lao Tszʼ en Confucius waard koning te zijn, en over allen zonder onderscheid zijne weldaden te verspreiden.

8. Tao zijnde is men altijd-durend. Al sterft het lichaam, er is (dan toch) geen gevaar (meer te duchten).

8. Volgens enkele commentators moet de laatste zin luiden: „tot aan den dood is er voor hem geen gevaar”.—Ik kan hier niet met hen medegaan. Johnson vertaalt hier gelijk ik; Julien echter niet.—Johnson haalt bij dit hoofdstuk de volgende twee schoone teksten aan uit de Vedanta: „Those who know the Supreme Brahma become even Brahma”, en „When He is known as the nature of every thought, than immortality is known”.

[Inhoud]

Hoofdstuk XVII.

Hoofdstuk XVII.

1. In de hooge Oudheid wist het volk alleen van de vorsten dat zij bestonden.

1. Lao Tszʼ bedoelde, dat vroeger de regeering zoo van-zelf (Tszʼ Jan), zoo „Wu Wei” ging, doordat de Vorsten in Tao leefden, dat er niets bizonders behoefde gedaan te worden, doordat alles van-zelf ageerde, en zóó wist het volk alleen van de vorsten, dat zij bestonden.

2. De vorsten die dáárna kwamen had het volk lief en prees hen.

3. Die dáárna kwamen, vreesde het.

4. Die dáárna kwamen, verachtte het. [106]

2, 3, en 4. Dit is een voorlooper van Hoofdstuk XVIII. Het verval wordt erger en erger, zoodra alles niet meer „Wu Wei” is. In plaats van natuurlijke dingen kwamen wetten, die dan veinzerij veroorzaakten, enz. enz. [107]

5. Hij, die anderen niet vertrouwt, krijgt het vertrouwen van anderen niet.

6. (De Ouden) waren langzaam en ernstig in hun woorden.

5. Zoo de vorsten strenge wetten noodig hadden in plaats van natuurlijk vertrouwen in het volk, vertrouwde het volk hen ook niet meer.

7. Als zij de verdiensten hadden gemaakt, en de zaken volvoerd, zeide het volk: „Wij zijn vanzelven (zooals onze natuur is)”.

7. Alles „Wu Wei” gaande, was er ook niets bizonders aan als alle zaken gelukten en er voorspoed was. Dit was niet anders dan „Tszʼ Jan”, vanzelf.

[Inhoud]

Hoofdstuk XVIII.

Hoofdstuk XVIII.

1. Toen Tao werd verwaarloosd, kwamen Menschlievendheid en Gerechtigheid.

1. Toen het volk nog in Tao leefde was er vanzelf liefde van de menschen onder elkaar, was er vanzelf geen strijd en misdaad. Alles was Wu Wei. Vanzelf was er dus ook geen begrip Menschlievendheid en geen begrip Gerechtigheid. Zoodra die kwamen, was Tao al verlaten.

2. Toen de „scherpzinnigheid” en „het schrandere doorzicht” voor den dag kwamen, ontstond de groote Huichelarij.

2. De vorst, die in Tao leefde, regeerde Wu Wei (zie het vorige Hoofdstuk), en behoefde geen bizondere slimheid te gebruiken; deed hij dit, dan ging het volk dat met dezelfde wapenen te keer, en de Huichelarij ontstond.

Johnson geeft: „With the sharpening of the wits come trickery and sham.”—Ik ga in dezen eerder mede met Thi We Tszʼ, The Thsing en Julien, die dit gezegde betrekking doen hebben op de regeering (in verband dus met het vorige hoofdstuk).

3. Toen de familie niet meer in harmonie leefde, kwamen de Hiao en de Ts’zʼ. [108]

3. Van ouds was er vanzelf harmonie in de familie (lett. staat er: „de zes bloedverwanten” d.i. vader—zoon, oudere broeder—jongere broeder, en man—vrouw). Het was Wu Wei, natuurlijk. Toen er Hiao [109](liefde voor de ouders) en Tszʼ (hier: liefde voor de kinderen) kwamen was de harmonie natuurlijk niet meer natuurlijk bestaande.

4. Toen de staten van het rijk in verwarring waren, kwamen de getrouwe onderdanen.

4. Johnson zegt hiervan terecht: „The call for examples of this kind is a sign. Lao Tszʼ is showing that what causes the boast or claim of special virtues is the consciousness of self, the absence of spontaneous goodness in an old traditioned state of society beset by formulas and prescriptions.”

[Inhoud]

Hoofdstuk XIX.

1. Doe de Wijsheid vàn u, en weg met het Weten, dan zal het volk honderdmaal meer gelukkig zijn.

2. Doe de Filantropie vàn u, en weg met Gerechtigheid, en het volk zal (vanzelf) terugkeeren tot liefde voor de ouders en voor de kinderen.

3. Doe de Knapheid vàn u, en weg met Gewinzucht, en er zullen geen dieven en roovers meer wezen.

4. Doet afstand van deze drie dingen. Hebt niet genoeg aan den schijn.

5. Daarom toon ik u, wáár gij u aan moet houden: Ziet uzelf in uwen (oorspronkelijken) eenvoud en behoud uw (oorspronkelijke) puurheid. Hebt weinig egoïsme en weinig begeerten. [110]

Hoofdstuk XIX.

In verband met het vorige hoofdstuk is dit negentiende duidelijk genoeg. Véél beter dan te weten achtte Lao Tszʼ het, zijn oorspronkelijken natuurstaat te behouden.

In den natuurstaat is men, volgens Lao Tszʼ, vanzelf (Tszʼ Jan) wijs, filantropiesch en knap, maar zonder het te weten, onbewust, en zijn die dingen dus een onbewuste realiteit. Zoodra men ze echter met namen gaat noemen, als iets bizonders, ontaardt die realiteit in een schijn.

Men vergelijke dit Hoofdstuk en ook het volgende met Hoofdstuk 3 uit de „Imitation de Jésus Christ.” O.a. „L’humble connaissance de toi-même est une voie plus sûre pour aller à Dieu que les profondes enquêtes de la science,” en „Combien périssent par la vaine science dans le siècle, insouciants du service de Dieu.” (trad L. Moreau.) Treffend is ook de gelijkenis met Hoofdstuk 2 uit hetzelfde boek. O.a. „Tout homme désire naturellement savoir; mais la science, sans la [111]crainte de Dieu, que produit-elle? Certainement, l’humble paysan qui sert Dieu vaut mieux que le philosophe superbe qui, négligeant son âme, observe le cours des astres.” Dit slaat ook op den eersten tekst van het volgende Hoofdstuk XX.

[Inhoud]

Hoofdstuk XX.

1. Doe de Studie vàn u, dan zult gij geen zorgen hebben.

2. Wat doet het er eigenlijk toe of we het karakter „wei” dan wel het karakter „oh” voor „ja!” gebruiken? (Maar) het is héél iets anders (om te weten) het onderscheid tusschen goed en kwaad.

3. Helaas! de wereld is een wildernis geworden, en er is nog geen einde aan!

4. Alle menschen zijn blij en vroolijk, als hij, die geniet van rundvleesch, als hij, die in de lente een hoog terras heeft bestegen.

Hoofdstuk XX.

5. Ik alleen ben kalm, en heb nog niet éven bewogen; ik ben als een klein kindje, dat nog niet geglimlacht heeft. Ik ben vrij, zonder belemmering, alsof er niets was, waarheen ik zou willen terugkeeren.

5. Ik vertaal hier „kalm” bij gebrek aan beter woord. Het karakter „poh” beteekent „ankeren, ten anker liggen”, wat Alexander wel wat vrij, maar zeer schoon doet vertalen: „I am as a solitary ship at anchor on an unknown shore”. De commentator The Thsing merkt bij den laatsten zin op: „Ik ben als een vaartuig, welks kabeltouw is gebroken”.

6. De gewone menschen hebben over; ik alleen ben als een, die (alles) verloren heeft. Ik [112]heb het hart van een domme, ik ben een chaos van verwarring.

7. De gewone menschen zijn schitterend verlicht, ik alleen ben als duister. De gewone menschen zijn doordringend van doorzicht; ik alleen ben droevig ongerust. Ik ben vaag als de zee, ik word door de golven heen en weêrgedreven, als rusteloos.

8. Alle menschen hebben overal een reden voor; ik alleen ben dom, als iemand van het land.

6. Lao Tszʼ meent met „alles verloren”: „alle aardsche dingen verloren, maar het ééne, Tao, behouden. Ik heb [113]een chaos van verwarring”, daar „tun” beteekent „het neerstorten van een stroom, chaotisch, verward” (Wells Williams.) Julien, op gezag van Sie Hoeï, vertaalt met „dépourvue de connaissances, ignorant” deze herhaling „tun tun”.

9. Ik alleen ben anders dan de (gewone) menschen, omdat ik de Moeder vereer, die alles voedt (Tao).

9. Dit correspondeert met in Hfdst. I: „Als Zijn kan men Het noemen de Moeder aller dingen”.

Ik heb na 2 een zin uitgelaten, luidende: „Voor dat, wat de menschen vreezen, mogen wij niet onbevreesd zijn”, daar deze mij geheel buiten het verband van dit zoo schoone hoofdstuk leek te liggen.

[Inhoud]

Hoofdstuk XXI.

Hoofdstuk XXI.

1. De (zichtbare) manifestaties van de groote Teh zijn eene emanatie van Tao.

Ziehier de natuur van Tao. [114]

1. Hier gebruikt Lao Tszʼ „Deugd” (Teh) voor Tao. Letterlijk staat er niet „manifestatie”, maar „uiterlijk, voorkomen, vorm”. In het tweede deel van dit werk zal ik nader over deze verwisseling spreken.—Tao heeft geen [115]lichaam, maar in circulatie in het heelal noemt Lao Tszʼ het Teh (Deugd), zoodat Teh (Deugd) de manifestatie van Tao is (Sou Tszʼ You).

2. Tao is vaag en verward. Hoe verward!… Hoe vaag!… En (toch) bevat het de vormen (der dingen)! Hoe vaag!… Hoe verward!… En (toch) bevat het eene spiritueele essence! Deze spiritueele essence is ten zéerste reëel, en bevat de onfeilbare getuigenis (van wat zij is).

2. Tao, met andere woorden, is de essence, het transcendentale, mystieke, eeuwige Wezen van alle sterfelijke lichamen en dingen.

Julien voegt hier bij: „In medio ejus est spiritus”.

De onfeilbare getuigenis van het Wezen dier spiritueele essence is dat zij onsterfelijk is, terwijl ál het andere buiten haar sterft.

3. Van oudsher tot nú toe was Zijn naam onvergankelijk, en Het geeft geboorte aan de geheele creatie.

4. Hoe weet ik, dat de geheele creatie hierin haar oorsprong heeft? Door Tao zelf.

3. Het karakter, dat dit „geboorte geven” uitdrukt, bevat een poort. Julien zegt er, op den commentator Sie Hoeï afgaande, bij: „Lao Tszʼ vergelijkt hier Tao met een poort, waar alle wezens uitkomen om in het leven te gaan.”

[Inhoud]

Hoofdstuk XXII.

1. Het onvolmaakte zal volmaakt worden. Het gebogene zal recht worden. Het holle zal vol worden. Het versletene zal nieuw worden.

Hoofdstuk XXII.

2. Met weinig wordt Het verkregen, met véél dwaalt men er van af.

3. Daarom, de Wijze omvat het Eene (Tao), en maakt zich (zoo) het voorbeeld van de wereld.

4. Hij wenscht zelf niet licht te schijnen, en dáárom juist is hij verlicht. Hij wenscht niet zelf [116]de ware man te wezen, en dáárom juist steekt hij boven de anderen uit. Hij pocht niet op zijn werk, en dáárom juist heeft hij verdienste. Hij stelt zichzelf niet hoog, en is dáárom juist de meerdere. Hij strijdt niet, en dáárom juist is er niemand in de wereld die tegen hem op kan.

2. „Het” is hier Tao. [117]

5. Hoe zou het een leeg gezegde kunnen zijn wat de Ouden noemden: „Het onvolmaakte wordt volmaakt”? Als iemand het volmaakte bereikt heeft, onderwerpt zich alles aan hem.

5. Volgens anderen „Als iemand het volmaakte bereikt heeft, keeren allen tot hun oorspronkelijken staat van eenvoud terug”.

[Inhoud]

Hoofdstuk XXIII.

Hoofdstuk XXIII.

1. Wie weinig spreekt is van-zelf natuurlijk (Tszʼ Jan).

2. Wat is het, dat maakt dat een strenge wind geen geheelen morgen duurt, en een hevige regen geen geheelen dag? (De actie van) Hemel en Aarde. Als de Hemel en de Aarde niet lang kunnen duren, hoeveel te minder dan de mensch!

3. Daarom de mensch die al zijne daden regelt naar Tao zal gelijk aan Tao worden; degenen, die zich regelen naar de Deugd zullen gelijk aan de [118]Deugd worden; die zich regelt naar de Misdaad zal gelijk aan de Misdaad worden.

4. Wie gelijk aan Tao is verkrijgt ook Tao, wie gelijk aan de Deugd is verkrijgt ook de Deugd, wie gelijk aan de Misdaad is verkrijgt ook de Misdaad.

1. Zooals ik reeds in mijn vorige werk, over Confucius, zeide, is Tszʼ Jan: „van-zelf, natuurlijk”. Sie Hoeï merkt hierbij aan, wat ik ook reeds vroeger opmerkte vóór dit te lezen, dat Tszʼ Jan in Lao Tszʼ gelijk is aan Wu Wei. [119]

5. Niet genoeg geloof hebben is géén geloof hebben.

5. Dit is weer iets uit het verband, of het geloof hebben zou moeten slaan op het gelooven in de woorden van dit hoofdstuk, wat ik niet waarschijnlijk vind. [121]

[Inhoud]

Hoofdstuk XXIV.

1. Wie op zijn teenen gaat staan kan niet rechtop blijven; wie de beenen ver uitstrekt kan niet loopen.

2. Wie zelf licht wenscht te schijnen is niet verlicht. Wie zelf de ware man wenscht te wezen steekt niet boven de anderen uit. Wie op zijn werk pocht heeft geen verdienste. Wie zich zelf hoog stelt is niet superieur.

3. Zulke manieren van doen, vergeleken bij (de goddelijke principes van) Tao, zijn als overblijfseltjes van eten, of andere walgelijke dingen, die altijd verafschuwd worden.

4. Daarom, wie in Tao leven, houden er zich niet mede op. [120]

[Inhoud]

Hoofdstuk XXV.

1. Vóór Hemel en Aarde bestonden, was er een vaag Wezen.

Hoofdstuk XXV.

2. Hoe rustig-kalm! Hoe onstoffelijk!

3. Het staat alleen, op-zich-zelf, en verandert niet.

2. Ik vertaal hier „tsih” met rustig-kalm, omdat het zoowel rustig als kalm beteekent, en dit eigenlijk nog gecombineerd met „eenzaam”.—En „liao”, dat „leeg, stil” beteekent, vertaal ik, evenals Julien, op gezag van eenige chineesche commentators, met „onstoffelijk”.

4. Het doorvloeit alles en loopt (toch) geen gevaar.

4. Lo Tchin Kong voegt hier aan toe: „De warmte van de zon verbrandt Het niet, de vocht beschimmelt Het niet. Het gaat door alle lichamen en is aan geen enkel gevaar blootgesteld” (Julien).

5. Het mag wel de Moeder van alles onder den Hemel worden genoemd.

5. Vergelijk Hoofdstuk I, 2.

6. Ik weet niet Zijnen naam.

7. (Maar) Het een karakter willende geven noem ik Het Tao.

8. Wil ik Het met alle geweld omschrijven, dan noem ik Het groot.

9. Van groot noem ik Het vervliedend.

6 en 7. Deze teksten zijn wel het duidelijkste bewijs, dat Tao hier niet, als in Confucius, kan vertaald worden en in Lao Tszʼ geen „Weg” of „Pad” beteekent. Met „een karakter” wordt hier bedoeld „een chineesch schriftteeken.”

10. Van vervliedend noem ik Het vèr.

11. Van vèr noem ik Het (weer) terugkeerend.

12. Daarom, Tao is groot, de Hemel is groot, de Aarde is groot, de Koning is groot. [122]

13. Er zijn vier groote machten in de wereld, en de Koning is er één van.

10. „Ver” hier meer in den zin van „die ver gaat, die in de verte gaat, als in de grieksche werkwoorden τηλέπορος, μακροπορος (Julien). [123]

14. De wet van den Koning is van de Aarde; de wet van de Aarde is van den Hemel; de wet van den Hemel is van Tao.

15. (Maar) de Wet van Tao is van-zich-zelven.

14 en 15. Op Tao komt dus alles neer, en wie koning wil zijn kan dus niet buiten Tao.

[Inhoud]

Hoofdstuk XXVI.

Hoofdstuk XXVI.

1. Het zware is de wortel van het lichte; de rust is Overheerser van de beweging.

2. Daarom laat de Wijze nooit af van zwaarte en rust.

1. „Beweging” hier vooral als haastige, overijlde beweging. De geleerde commentator Peh Yü Shen van een mijner edities, die heel korte, maar treffende commentaren geeft, merkt bij dezen tekst op: „Het hart is de wortel (lett. voorvader) van alle dingen, en Tao is het eigenlijke Wezen van het hart”.

3. Al is er nóg zooveel schoons te zien, hij blijft wonen in de rust, en gaat er vér van.

3. Peh Yü Shen merkt hier bij op: „Het hart gaat buiten de dingen”.

4. Maar helaas, de Heer van tienduizend wagenen acht het Rijk licht om zich zelf.

5. Door ze gering te achten verliest hij zijne ministers, door zich te laten medesleepen verliest hij de heerschappij.

4. Vele commentators meenen dat met dezen „Heer van tienduizend wagenen” de Keizer wordt bedoeld. Peh Yü Shen ziet er echter weder „het hart” in.

[Inhoud]

Hoofdstuk XXVII.

Hoofdstuk XXVII.

Dit Hoofdstuk is een der duisterste uit het geheele werk, wat de constructie der chineesche zinnen aangaat, en heeft, zoowel van chineesche als europeesche zijden, [125]tot de meest verschillende en uiteenloopende verklaringen aanleiding gegeven. Ik zou dan ook niet gaarne volhouden dat mijne vertaling hier onfeilbaar is.

1. Hij, die goed (in Tao) gaat, laat geen sporen achter. Hij, die goed spreekt, geeft geen reden tot blaam. Hij, die goed telt, gebruikt geen [124]bamboe-tabletjes. Hij, die goed sluit, gebruikt geen houten bouten, en toch kan men niet openen (wat hij sluit). Hij, die goed bindt, gebruikt geen koorden, en toch kan men niet losmaken (wat hij bindt).

1. Deze eerste tekst lijkt mij duidelijk genoeg. Ik ga hier gaarne mede met den commentator Shun Yang van een mijner chineesche edities, die hier in ziet de verheffing van Wu Wei (van-zelf doen) boven Wei (onnatuurlijk doen). Alles wat Wu Wei gedaan wordt, staat er figuurlijk, is onvernietigbaar.

Vroeger rekende men met bamboe-tabletjes.

2. Daarom, de Wijze munt altijd uit in het helpen van menschen, en hij verwerpt er géén; hij munt altijd uit in het helpen van dingen, en hij verwerpt er geen. Dit noem ik dubbel verlicht zijn.

2. Het „daarom” hier lijkt mij niet logisch te volgen in zinsverband met het vorige.

3. Daarom, de goede is de leermeester van den slechte; de slechte is de leermeester van den goede.

4. Hij, die geen waarde hecht aan macht, en niet houdt van weelde, al moge zijn wijsheid als dom schijnen, heeft de Al-Wijsheid verkregen.

3 en 4. Deze teksten zijn zeer duister in het chineesch, zoodat ik niet kan instaan voor de vertaling. Ik heb hier „yaou miao” met „teh Tao”, eene mystieke uitdrukking voor „de Al-Wijsheid, het Al-Weten”, vertaald, op gezag van Shun Yang.

[Inhoud]

Hoofdstuk XXVIII.

Hoofdstuk XXVIII.

1. Hij, die zijne mannelijke kracht kent, en toch vrouwelijke zachtheid behoudt, is de vallei van het rijk. [126]

2. Als hij de vallei is van het rijk, zal de altijddurende deugd hem niet verlaten, en hij zal terugkeeren tot den simpelen staat van een kind.

3. Hij, die zijn licht kent, en toch in de schaduw blijft, is het voorbeeld voor het rijk.

4. Is hij het voorbeeld van het rijk, dan zal de altijddurende deugd in hem niet falen, en hij keert terug tot het eindelooze.

5. Hij, die zijne glorie weet en blijft in de schande, is de vallei van het rijk.

6. Als hij de vallei is van het rijk zal de altijddurende deugd in hem haar volmaaktheid bereiken, en hij zal tot den oorspronkelijken, simpelen staat terugkeeren.

7. Toen de oorspronkelijke, simpele staat zich verspreidde, zijn de dingen gevormd.

8. De Wijze, als hij (dit alles) gebruikt, zal het hoofd der mandarijnen zijn.

9. Hij regeert met grandeur, en kwetst niemand.

1. De „vallei” is een geliefkoosd beeld van Lao Tszʼ om uit de drukken het lage, nederige, waar toch alles zich aan onderwerpt en zich in uitstort. [127]

[Inhoud]

Hoofdstuk XXIX.

Hoofdstuk XXIX.

1. Als de mensch het rijk wil volmaken met actie, zie ik dat hij niet slaagt. [128]

2. Het rijk is een heilige offervaas, waaraan men niet mag werken.

3. Werkt men er aan, dan bederft men haar, grijpt men er naar, dan verliest men haar.

1 en 2. Alleen met „Wu Wei” is het rijk te regeeren. De grondvesten van het rijk zijn de diviene principes van Tao, dus dingen, die van-zelf, natuurlijk uit Tao [129]voortvloeien. Alleen door dus „Wu Wei” te zijn, d.i. in alles gehoorzaam aan het rythme van Tao, is een goede regeering mogelijk.

4. Daarom, onder de menschen zijn er die vooruitgaan en die volgen, die verwarmen en die verkoelen, die sterk zijn en die zwak zijn, die bewegen en die stilstaan.

5. Daarom, de Wijze verwerpt den wellust, de luxe en de buitensporigheid.

4. De bedoeling is, dat de vorst aan de zoo verschillend aangelegde menschen vrijheid moet laten om hun eigen natuur te volgen, maar ze niet met alle geweld anders moet maken dan ze zijn. [131]

[Inhoud]

Hoofdstuk XXX.

1. Zij, die den heerscher over menschen helpen in Tao, onderwerpen het rijk niet met geweld van wapenen.

2. Wat men aan de menschen doet krijgt men op dezelfde manier terug als het gegeven is.

3. Overal, waar legers zijn geweest, groeien doornen en distels.

4. Op groote veldtochten volgen stellig jaren van hongersnood.

5. De ware Goede slaat ééns met vrucht een slag en houdt dán op, maar durft niet met ruw geweld doorgaan. [130]

6. Hij slaat één goeden slag, maar verheft zich niet.

7. Hij slaat één goeden slag, maar roemt er niet over.

8. Hij slaat één goeden slag, maar is er niet trotsch over.

9. Hij slaat één goeden slag, maar alleen omdat hij niet anders kan.

10. Hij slaat één goeden slag, maar wil niet sterk en geweldig lijken.

11. Vanaf het toppunt van kracht worden de (menschen en) dingen oud, dat wil zeggen, zij zijn niet gelijk aan Tao, en wat niet gelijk is aan Tao neemt een spoedig einde.

[Inhoud]

Hoofdstuk XXXI.

1. De beste wapenen zijn instrumenten van onheil.

2. Allen verachten ze, daarom, zij die Tao bezitten houden er zich niet mede op.

Hoofdstuk XXXI.

3. In de woning van den Kiün Tszʼ is de linkerplaats de eereplaats, hij, die soldaten gebruikt, eert de rechterplaats.

4. Wapenen zijn instrumenten van onheil, geen instrumenten van den Kiün Tszʼ. [132]

5. Deze gebruikt ze alléén als ’t niet anders kán, en de kalmte en de rust zijn voor hem het hoogste.

3. De eereplaats is ook thans nog bij de chineezen de linkerzijde. De gast zit ter linkerzijde van den gastheer. [133]

6. Overwint hij, dan verblijdt hij er zich niet over, want zich daarin verblijden zou zijn houden van menschen-doodslag.

7. En wie houdt van doodslag kan nooit zijn doel bereiken in de goede regeering van het rijk.

8. In alles, wat geluk aanbrengt, is de linkerplaats de hoogste, in al wat ongeluk aanbrengt de rechterplaats.

9. De onderbevelhebber neemt de linkerplaats in, de opperbevelhebber de rechter.

10. Dat is, men plaatst hen volgens de ceremonieën van den rouwdienst.

11. Hij, die een groote menigte menschen gedood heeft, moet over hen rouwen en weenen.

6. Letterlijk staat er niet „verblijdt hij er zich niet over” maar „vindt hij het niet mooi”.

12. Hem, die een veldslag gewonnen heeft, moet men plaatsen als in de ceremonieën voor de dooden.

12. Als in den ouden tijd een generaal een veldslag gewonnen had, nam hij den rouw aan, en ging hij in den tempel, in rouwkleederen, weenende de ceremonieën der dooden verrichten.

[Inhoud]

Hoofdstuk XXXII.

Hoofdstuk XXXII.

1. Tao is eeuwig en heeft geen naam.

2. Ofschoon zoo simpel-klein van natuur durft de geheele wereld Het niet te onderwerpen. [134]

1. Zie de noot bij Hfdst. XXV 6 en 7. [135]

3. Als prinsen en koningen Het konden handhaven zouden de tienduizend wezens en dingen zich aan hen onderwerpen.

4. Hemel en Aarde zouden zich vereenigen, en een zoeten dauw doen nederdalen, en het volk zou zonder bevelen van zelf tot harmonie komen.

3. Letterlijk staat er niet „zich onderwerpen” maar „zouden alle dingen (d.i. de geheele creatie) hun gasten zijn.”

5. Van (het moment) dat Tao verdeeld was, kreeg Het een naam.

5. Toen Tao, het (schijnbaar) zoo simpel-kleine (want één-in-zich-zelve), zich verdeelde (verspreidde), ontstond de creatie.

6. Die naam, eenmaal bepaald zijnde, moet men zich weten in te houden.

7. Wie zich weet in te houden komt in géén gevaar.

8. Tao is verspreid in het Heelal.

9. Alles keert tot Tao terug, als de bergstroomen tot de rivieren en zeeën. [136]

6. Dit beteekent hier „De creatie eenmaal ontstaan zijnde,” dus ook „de wezens eenmaal uit Tao geboren zijnde”. „Inhouden” is hier „zich aan Tao houden,” zich niet door de actie van begeerten, hartstochten enz. laten medesleepen.

De commentator Peh Yü Shen van een mijner edities, wiens uitstekende, geserreerde commentaren ik reeds menigmaal aanhaalde, ziet bij tekst 3 in de „koningen en hertogen” slechts een symbolieke uitdrukking voor „het hart”, in „de tienduizend dingen” de geheele creatie en in „het volk” een uitdrukking voor „het lichaam.” In „het verspreiden van Tao” ziet hij eene verborgen beteekenis voor „het zich verdeelen van Tao in de menschelijke harten.” Zoodat hij in dit Hoofdstuk eigenlijk de bedoeling ziet, dat als het hart slechts Tao behoudt, en daar nooit buiten gaat, het lichaam ook vanzelf tot rust en harmonie komt, en het hart dan de gastheer, de [137]Meester is over alle wezens en dingen in de creatie, die als zijne gasten zijn. Ik teeken hierbij aan dat „hart” in ’t chineesch dikwijls synoniem is met ziel.

[Inhoud]

Hoofdstuk XXXIII.

1. Hij, die de menschen kent, is verstandig, maar hij, die zichzelf kent, is verlicht.

2. Hij, die andere menschen overwint, is sterk, maar hij, die zichzelf overwint, is almachtig.

3. Hij, die zich weet te matigen, is rijk, maar hij, die energiek is, heeft kracht van wil.

Hoofdstuk XXXIII.

4. Hij, die niet van zijn essentieele natuur afwijkt, zal lang leven, maar hij, die sterft, en toch niet verloren gaat, geniet het eeuwigdurend leven.

4. Letterlijk staat er: „hij, die niet verliest wat hij gekregen heeft,” dus hij, die niet van zijne essentieele natuur afwijkt, zal lang leven.

De bedoeling van den geheelen tekst, zooals vele chineesche commentaren haar dan ook geven, zal wel deze zijn: „Het animale leven vergaat, maar de ziel blijft altijd.”

[Inhoud]

Hoofdstuk XXXIV.

1. Hoe oneindig strekt Tao zich uit!

2. Het kan naar links gaan, het kan naar rechts gaan.

3. Alle wezens steunen op Tao om geboren te worden, en Het weigert géén. [138]

4. Als het werk volbracht is, noemt Tao het niet het Zijne.

5. Het heeft alle wezens lief, en voedt ze, en beschouwt zich toch niet als hun Meester.

6. Het is eeuwig zonder begeerte; men zou Het (dus) klein kunnen noemen.

7. Alle wezens keeren er toe terug, en toch beschouwt Het zich niet als hun Meester, men zou Het (dus) groot kunnen noemen.

Hoofdstuk XXXIV.

Men vergelijke dit Hfdst. met Hfdst. X. [139]

8. Daarom doet de Wijze zijn geheele leven lang niet groot, en daardoor juist volmaakt hij zijne grootheid.

8. Men vergelijke in Thomas à Kempis’ „Imitation de Jésus Christ”: „Vraiment grand est celui qui en soi-même est petit et tient pour néant tout faîte d’honneur.” (Ch. 3.) [141]

[Inhoud]

Hoofdstuk XXXV.

1. Alle volken van het rijk stroomen toe naar hem, die de groote conceptie van Tao kan bevatten.

2. Zij stroomen toe, en komen niet in gevaar, en hij zal ze tot rust en vrede brengen.

3. Voor muziek en fijne gerechten houdt de voorbijgaande vreemdeling op.

4. (Maar) als Tao uit onzen mond komt lijkt Het flauw en zonder smaak.

5. Wij kijken er naar, en zien Het niet duidelijk; wij luisteren er naar, en hooren Het niet [140]genoeg; wij willen Het (geheel) gebruiken, maar Het is onuitputtelijk.

[Inhoud]

Hoofdstuk XXXVI.

1. Als een ding gaat contracteeren, moet het stellig oorspronkelijk expansie hebben gehad.

2. Als een ding gaat verzwakken, moet het stellig eerst sterkte hebben gehad.

3. Als een ding gaat vervallen moet het stellig eerst in bloei zijn geweest.

4. Als iemand op ’t punt staat beroofd te worden, moet hem stellig eerst gegeven zijn.

5. Dit noem ik een vage, en (tegelijk) heldere leer.

Hoofdstuk XXXVI.

6. Het zachte overwint het harde, het zwakke overwint het sterke.

6. Daar het uitgezette gaat contracteeren, het sterke verzwakken, het bloeiende vervallen, enz., zoo is het ook duidelijk, dat het zachte het harde overwint.

7. Visschen kunnen niet uit het water worden genomen; de instrumenten van de regeering kunnen niet aan het volk worden gegeven.

7. Het verband van dezen tekst met het vorige is mij niet recht duidelijk. Mijn commentator zegt dat „visschen kunnen niet uit het water worden genomen” eene symbolische uitdrukking is voor „de ziel kan niet buiten Tao gaan”.

[Inhoud]

Hoofdstuk XXXVII.

Hoofdstuk XXXVII.

1. Tao is eeuwig Wu Wei, en toch is er niets, wat Het niet doet. [142]

2. Als koningen en vorsten Wu Wei konden blijven, zouden alle menschen zich hervormen.

1. Johnson ziet hier eene analogie met Hegel en zegt: „The analogy with Hegels theses of the development [143]of the Idea, in itself, and for itself, of the logic of the movement of the spirit, and of progress as the identity of being and nought,—is obvious. The German philosopher has formulated for the West the same conceptions which are here instinctive and intuitive in the East. Lao-Tse combines with them a profoundly religious spirit, and a sense of personal liberty through cognition of the universal, as rare as it is admirable”.

3. Als zij na die hervorming toch nog bewegen wilden, zou ik ze met het simpele Wezen dat geen naam heeft (Tao) bedwingen.

3. Niet zeer getrouw aan den tekst, maar toch karakteristiek vertaalt Giles: „Smouldering ambition I would repress by extreme simplicity”.

4. Het simpele Wezen dat geen naam heeft bevrijdt ons van begeerte, en, vrij van begeerte, komen wij tot de Rust.

5. En dan komt het Rijk van-zelf terecht. [144]

4. Het is niet duidelijk of deze tekst misschien niet beter vertaald ware met: „Het simpele Wezen, dat geen naam heeft, heeft geen begeerte, en geen begeerte hebbende, is Het in rust”. [145]

[Inhoud]

Tweede Deel: Teh.

[Inhoud]

Hoofdstuk XXXVIII.

Hoofdstuk XXXVIII.

Dit hoofdstuk is een van de moeilijkste van het geheele werk, en iedere vertaler heeft weer een andere versie. De meesten nemen „teh” verkrijgen voor „teh” deugd, maar dit behoeft hier in ’t geheel niet. Wie goed heeft gelezen wat ik in mijn Voorwoord over vertalingen uit het chineesch heb gezegd, zal begrijpen, hoe weinig het verschil in zinswending enz. er toe doet, mits het hoofdidee maar juist is. Verscheidene vertalers hebben, op eigen beter weten, den chineeschen tekst veranderd, en er een eigen chineeschen tekst van gemaakt. Toch lijkt mij de hoofdbedoeling vrij duidelijk, in verband met den geheelen geest van de Tao Teh King. Een zin uit Chuang Tszʼ: „Het hoogste Geluk is geen geluk” correspondeert er mede.

1. De hoogste Deugd (Teh) is geen deugd, en is dáárom juist Deugd. De lagere deugd verliest niet (het idee) deugd, en is dáárom juist geen Deugd.

2. De hoogste Deugd is Wu Wei, zonder er (expres) iets voor te doen. De lagere deugd is Wei (doende) en doet (alles) met opzet.

1 en 2. De hoogste Deugd is van-zelf, uit Tao, is dus Wu Wei. Maar zoodra men, deugdzaam zijnde, het idee heeft: „dit is nu deugd,” dan is het al geen Deugd meer, dan krijgt men den schijn voor de realiteit, den naam voor het ding zelf.

3. De hoogste Menschlievendheid ageert, zonder er (expres) iets voor te doen; de hoogste Plichtmatigheid ageert, maar doet (alles) met opzet.

3. De hoogste Menschlievendheid doet goed van-zelf, omdat zij niet anders kan, uit haar natuur. Zoodra er het idee „dit is mijn plicht” bijkomt, wordt het al onzuiver.

4. De hoogste Li (Decorum) ageert, maar er [146]is geen antwoord op. Zij wordt erkend door een beweging van den arm.

4. Hier ga ik mede met de van alle anderen afwijkende [147]vertaling van Giles. Deze zin komt mij ietwat misplaatst voor in het hoofdstuk. De bedoeling schijnt te zijn: „De ware Liʼ is de Liʼ van het hart, meer als een ding van zelf-respect gedaan dan als respect voor anderen. En hierop kan natuurlijk geen antwoord zijn behalve de uitwendige en zichtbare gebaren.”

5. Daarom, als Tao verloren is, komt daarna de deugd; als de deugd verloren is, komt daarna de menschlievendheid; als de menschlievendheid verloren is, komt daarna plichtmatigheid; als de plichtmatigheid verloren is komt daarna het decorum.

6. Welnu, het decorum is maar de schors van rechtheid en waarheid, en het begin van verwarring.

5. Dit correspondeert met de dingen in Hoofdstuk XVIII. Decorum (Liʼ) is hier blijkbaar genomen in den lageren zin van alleen het uiterlijke decorum, dat slechts een oppervlakkig ding is als de schors van een boom.

7. Het schijn-weten is maar de bloem van Tao, en het begin van domheid.

8. Daarom houdt de wijze mensch zich aan wat substantieel en niet aan wat oppervlakkig is, aan wat reëel en niet aan wat mooie schijn is. Hij verwerpt het eene en langt naar het andere.

7. Met het „schijn-weten”, letterlijk „vooraf-weten”, wordt hier bedoeld het geleerde, buitenissige weten van allerlei bizondere dingen, zonder het ware al-wetten in Tao, dus het oppervlakkige weten van den schijn der dingen, zonder het wezen te kennen.

[Inhoud]

Hoofdstuk XXXIX.

Hoofdstuk XXXIX.

1. De dingen, die eertijds de Éénheid hebben verkregen zijn: [148]

de Hemel, die puur is door de Eénheid.

de Aarde, die in rust is door de Eénheid.

de Geesten, die spiritueel zijn door de Eénheid.

de Valleien, die vol zijn door de Eénheid.

de tienduizend Dingen die baren door Eénheid.

de Prinsen en Koningen, die het voorbeeld der wereld zijn door hun Eénheid.

Dát heeft de Eénheid voortgebracht.

2. Als de Hemel zijn puurheid niet had zou hij dreigen uiteen te scheuren.

Als de Aarde haar rust niet had zou zij gevaar loopen uiteen te barsten.

Als de Geesten hun spiritualiteit niet hadden zouden zij gevaar loopen van optehouden te bestaan.

Als de valleien niet gevuld werden, zouden zij gevaar loopen van te verdrogen.

Als de tienduizend Dingen niet baarden zouden zij gevaar loopen uit te sterven.

Als de prinsen en koningen trotsch waren op hun hoogheid, en niet het voorbeeld der wereld waren, zouden zij gevaar loopen van den troon te worden gestooten.

1 en 2. De hoofdbedoeling hiervan is, te doen voelen, dat alle wezens en dingen hunne verschillende naturen [149]hebben te danken aan één ding, Tao, de Eenheid. Die Eenheid is de basis van alle uiterlijk zoo verschillende dingen. Zonder die Eenheid zou de Hemel niet puur zijn, de Aarde niet in rust, enz. enz.

3. Daarom, het aanzienlijke heeft zijn basis in het ordinaire, het hooge heeft zijne grondvesten in het lage. [150]

Daarom noemen de prinsen en koningen zich weezen, menschen van weinig verdienste, zonder deugd. Is dit niet omdat zij hun basis zien in het ordinaire, en terecht?

3. De hoogheid en gedistingeerdheid der vorsten hebben tot basis de laagheid en gewoonheid van het volk. De koningen geven zich uit bescheidenheid die lage titels [151]om te doen uitkomen, dat zij hun oorsprong hebben gehad in het volk.

4. Wie véél basissen heeft, heeft géén basis.

5. De Wijze wil niet hooggeschat worden als jaspis, maar ook niet veracht als (gewone) steen.

4. Letterlijker staat er, véél wielen, géén wagen. De bedoeling is duidelijk in verband met het vorige over de Eénheid.

[Inhoud]

Hoofdstuk XL.

Hoofdstuk XL.

1. De beweging van Tao is terugkeer (tot zichzelf).

Zachtheid is Zijne functie.

2. Alle bestaan op de wereld is uit Zijn. Alle Zijn is uit Niet-Zijn.

1. Deze zin correspondeert met wat ik in mijne Inleiding zeide, n.l. dat niet alleen alle dingen uit Tao zijn voortgekomen, maar hun tevens eene natuurlijke, van-zelve beweging is medegegeven, die hen onvermijdelijk weder naar Tao terugvoert. Zich op die beweging in gehoorzaamheid te laten meêgaan is, volgens Lao Tszʼ, de hoogste levenswijsheid, is Wu Wei zijn.

2. Zie Inleiding en Hfdst. I. [153]

2. Het „daarom” schijnt niet in direct logisch verband met het vorige onder 1 te staan. De bedoeling is verder duidelijk genoeg, n.l. dat de verlichten in Tao, in stede van trotsch te zijn, nederig blijven enz. enz. De meeste vertalers hebben verder: „Hij, die de opperste deugd heeft, enz. wat op hetzelfde neerkomt. In den tekst staat alleen, zooals ik heb, „de opperste deugd,” „de groote reinheid” enz.

3. Het volgende, ook al weer niet in direct verband met het vorige, slaat weer op Tao.

[Inhoud]

Hoofdstuk XLI.

1. Als superieure geleerden van Tao hooren, begaan zij Het (dadelijk) ijverig. Als middelmatige geleerden van Tao hooren, handhaven zij Het nú, en verliezen Het dán weer. Als inferieure geleerden van Tao hooren, lachen zij er [152]hard om. Als zij er niet om lachten zou het Tao niet zijn.

2. Daarom, een oud gezegde luidt: De verlichten in Tao zijn als duister; de vergevorderden in Tao zijn als achteruitgaande; zij, die de opperste deugd hebben zijn (laag) als een vallei; de uiterst reinen zijn als vuil; zij, die deugd in overvloed hebben, zijn alsof ze niet genoeg hebben; zij die (vast) gegrondveste deugd hebben, zijn als lui; zij, die waar en simpel zijn, zijn als verachtelijk.

3. Als een groot vierkant zonder hoeken, als een groote vaas, die nog lang niet afgewerkt is, als een groot geluid, waarvan men den klank zelden hoort, als een groot beeld zonder vormen, zóó is (voor ons) Tao verborgen, en heeft geen naam.

4. Het helpt de wezens en dingen en volmaakt ze.

[Inhoud]

Hoofdstuk XLII.

Hoofdstuk XLII.

1. Tao baarde één; één baarde twee; twee baarde drie; drie baarde alle dingen.

Want alle dingen komen uit het duister tot het licht, en worden in harmonie gebracht door den adem der Natuur. [154]

1. Tao vóór de creatie, éénig in-zich-zelf, bestaande was er natuurlijk niet eens het begrip één. Tao baarde één. Eén verdeelde zich in twee, en wel de principes Yin (vrouwelijk, rust, duister), en Yang (mannelijk, beweging, licht). De chineesche filosofie van de „I King” [155]leert dat door de verbinding in harmonie—dit is dus drie, de harmoniesche samensmelting van Yin en Yang—dezer twee principes alle dingen ontstaan zijn. Eén ontstond zoodra Tao zich naar buiten manifesteerde, twéé zoodra één zich verdeelde in Yin en Yang, en drie zoodra de harmonie ontstond tusschen die twee.

Onnoodig te zeggen dat zendelingen in dezen tekst een chineesche uitdrukking voor de Drieëenheid hebben gezocht!

2. Wat de menschen verafschuwen is te zijn weezen, menschen van weinig verdiensten, zonder deugd, en toch noemen koningen en hertogen zich zoo (als met een eerenaam).

3. Daarom, wie zich vernedert zal verheven worden, en wie zich verheft zal vernederd worden.

4. Wat de menschen leeren, dat leer ik ook.

5. De geweldigen en tyrannen zullen geen natuurlijken dood sterven.

6. Ik zal hen tot het voorbeeld van mijn leer nemen.

2–6. Dit volgt alweer niet in direct verband met het vorige, maar is een tekst apart.

[Inhoud]

Hoofdstuk XLIII.

Hoofdstuk XLIII.

1. Het allerzachtste in de wereld overwint het allerhardste.

1. Men vergelijke dit met het nog te volgen Hoofdstuk LXXVIII, waarin Lao Tszʼ spreekt van water, dat, hoe zacht ook, het hardste kan vernietigen.

2. Het immaterieele dringt binnen in het ondoordringbare. [156]

2. Letterlijk staat er „Het Niet-Zijn dringt binnen in waar geen opening is”. [157]

3. Vandaar, dat ik het nut weet van Wu Wei.

Er zijn er maar weinigen onder den Hemel die toe zijn aan de Leer zonder woorden, en aan het nut van Wu Wei.

3. Juist zooals het immaterieele het ondoordringbare doordringt, zoo overwint ook Wu Wei, de zuivere ziele-actie, álle andere actie, die niet uit de zuivere ziel komt.

[Inhoud]

Hoofdstuk XLIV.

1. Wat is ons het naaste, onze naam of ons Zelf?

Wat is ons het meeste, ons Zelf of onze rijkdommen?

Hoofdstuk XLIV.

3. „Liefheeft” neme men hier in den lageren zin van passies, begeerten hebben. Hij, die zoo liefheeft, zal veel van zijn beste goed verkwisten. [159]

2. Wat is het ergste, ze te verkrijgen of ze te verliezen?

3. Daarom is het, dat wie veel liefheeft, veel zal verkwisten.

Wie veel (schatten) verbergt zal stellig veel verliezen.

Wie genoeg weet te hebben zal niet onteerd worden. Wie weet (waar) op te houden zal niet ondergaan. Deze zal langen tijd bestaan.

2. De bedoeling zal wel zijn die van Li Si Tchaï, door Julien overgenomen, dat de beweging, die de koude overwint door warm te maken, en de rust, die de warmte overwint door te verkoelen, beide hun grenzen hebben. Maar als de mensch Wu Wei is, zoekt hij niet te overwinnen, en daardoor kan ook niets hém overwinnen.

3. Letterlijk staat er „puurheid en rust zijn het rechte van de wereld”.

[Inhoud]

Hoofdstuk XLV.

1. (De Wijze) is ganschelijk volmaakt, en lijkt onvolmaakt; zijne middelen raken nooit op. Hij is ganschelijk vol en lijkt ledig; zijne middelen (bronnen) zijn nooit uitgeput. Hij is ganschelijk [158]recht en lijkt krom. Hij is ganschelijk bekwaam en lijkt dom. Hij is zéér welsprekend en lijkt een stamelaar.

2. De beweging overwint de koude, de rust overwint de warmte.

3. Hij die puur en rustig is, wordt het voorbeeld van het rijk.

[Inhoud]

Hoofdstuk XLVI.

Hoofdstuk XLVI.

1. Toen Tao in het rijk regeerde, zond men de vlugge paarden weg om ze op het land te gebruiken; toen Tao niet in het rijk regeerde, werden de krijgsrossen gefokt op de grenzen.

2. Er is géén zoo groote misdaad als zich veel begeerten toe te staan; er is géén zoo groot ongeluk als niet genoeg weten te hebben; er is géén zoo groote ramp als (altijd) maar te willen krijgen.

3. Daarom, hij die genoeg weet te hebben, is altijd tevreden, naar ik meen. [160]

1. Letterlijk staat er: „Toen het rijk Tao had” enz. De commentator Peh Yü Shen neemt dezen tekst figuurlijk, en ziet in het rijk het hart, in de paarden de hartstochten en begeerten. Ik geloof met anderen dat men hier den tekst evengoed in letterlijken zin kan nemen. [161]

[Inhoud]

Hoofdstuk XLVII.

1. Zonder mijn deur uit te gaan ken ik de wereld, zonder uit mijn venster te kijken zie ik den Weg des Hemels.

2. Hoe verder gij uitgaat, hoe minder gij zult weten.

3. Daarom, de Wijze komt er zonder te loopen, noemt de dingen zonder ze te zien, en volmaakt zich zonder actie.

Hoofdstuk XLVII.

Men zou dit hoofdstuk in ’t kort kunnen verklaren door: „Alles moet van binnen, niet van buiten komen. Het hoogste weten wordt alleen bereikt door zelf-contemplatie, en de oorsprong van alle weten is in de eigen ziel”.

[Inhoud]

Hoofdstuk XLVIII.

Hoofdstuk XLVIII.

1. Zich toeleggen op de studie is dagelijks „meer krijgen.” Zich wijden aan Tao is dagelijks „minder krijgen,” minder en minder, tot Wu Wei bereikt is.

1. Met „minder krijgen” is natuurlijk bedoeld „minder verlangens, begeerten, aardsche dingen krijgen.”

2. Wu Wei eenmaal bereikt, is er niets wat men niet kan doen, naar ik meen.

3. Door altijd niets te doen kan men over het Rijk meester worden. Maar door te doen is men niet in staat, meester te worden van het Rijk. [162]

2. De woordspeling is hier alweer eigenaardig. „Als Wu (niets) Wei (doen) bereikt is, is er niets (Wu) wat men niet kan doen (Wei). Ik leg er nog eens den nadruk op voor de zóóveelste maal, en kan dit niet genoeg doen, dat „Wu Wei” volstrekt niet zoo maar beteekent inactie, indolentie, of niets doen, maar zooals ik in de Inleiding duidelijk maakte, „niets tegen Tao in doen”, dus „zich bewegen, en doen, zuiver en geheel volgens het rythme van Tao dat (zie Hoofdstuk XL weer) naar Tao terugvoert. En dat met „doen” wordt bedoeld „onnatuurlijk, aardsch gedoe van begeerten en verlangens”. [163]

[Inhoud]

Hoofdstuk XLIX.

Hoofdstuk XLIX.

1. De Wijze heeft geen buitengewoon hart. Hij beschouwt het hart van het volk als het zijne.

1. Letterlijk staat er „geen eeuwig (onveranderlijk) hart”. Hart hier ook in den zin van „gevoelens”.

2. Ik ben voor de goeden goed. Voor de niet-goeden ben ik ook goed, om ze goed te maken. Ik geloof de oprechten. De niet-oprechten geloof ik ook, om ze oprecht te maken.

2. Van de juiste vertaling, hoe mooi die ook klinken moge, ben ik hier lang niet zeker. Ik heb hier „Teh” deugd moeten vervangen door „teh” verkrijgen, maken, eene verwisseling die in het oude chineesch veel voorkomt, en die ook o.a. Giles e.a. en veel chineesche commentators maken. Anderen behouden Teh als deugd, en vertalen dan aan het slot van den zin: „Dit is het toppunt van de deugd”, waarvan „toppunt” echter niet in den tekst staat. Weer andere chineesche commentaren zien in dezen tekst niet anders dan ongenaakbaarheid, alsof Lao Tszʼ wilde zeggen dat goeden en slechten, oprechten en niet-oprechten voor hem hetzelfde waren, iets wat ik niet kan aannemen.

3. De wijze in de wereld is voortdurend in vreeze dat de wereld zijn hart in verwarring zal brengen. [164]

3. Ook van deze vertaling ben ik niet zeker. Evenmin van die van Julien: „Le Saint vivant dans ce monde reste calme et sincère et conserve les mêmes sentiments pour tous”. Hij vat „hwun”, d.i. verward, vuil, chaotisch, op als „het geheel, allen”. Beide beteekenissen staan o.a. in Wells Williams’ dictionnaire. Maar „calme et sincère” voor „tieh” vreesachtig, verlegen, bezorgd, kan ik niet aannemen. [165]

4. De ooren en oogen der honderd families zijn op hem gericht, en hij beschouwt hen als kinderen.

4. „De honderd families” is eene uitdrukking voor „het volk”.

[Inhoud]

Hoofdstuk L.

1. De mensch komt uit het leven en gaat in den dood.

Hoofdstuk L.

2. Er zijn dertien dienaren van het leven en dertien dienaren van den dood.

3. Als de mensch geboren is, bewegen hem ook al de dertien dienaren van den dood.

2. Wie die dertien dienaren (sommigen vertalen „dienaren”, anderen „oorzaken”) zijn, is niet recht duidelijk. De eene chineesche commentator zegt dat het zijn 13 deugden (als b.v. zuiverheid, zwakheid, nederigheid, zachtheid, armoede, enz.), die van ’t leven, en 13 ondeugden (b.v. onzuiverheid, rijkdom, kracht, hoogheid, zucht om uit te blinken, enz.), die van den dood. De ander (b.v. Han Fei Tszʼ) zegt dat de beide dertien identiek zijn, n.l. de vier leden, de mond, de oogen, de neus, enz. die in ’t leven gebruikt worden en toch naar den dood leiden.—Maar ik zou niet durven zeggen, wie nu eigenlijk de dertien zijn.

4. Wat is hier toch wel de reden van? Dat hij te intens wil leven, en te veel vitaliteit verspilt.

4. Dat „te intens leven” is hier „zijne hartstochten opzweepen, en zoo zijn levenskracht verspillen”.

5. Ik heb hooren zeggen, dat hij, die zijn leven weet te regeeren, zonder gevaar langs een weg kan gaan, waar rhinocerossen en tijgers zijn, [166]en in het leger kan treden zonder harnas of wapenen, want de rhinoceros zou geen plek kunnen vinden om zijn hoorn in te boren, de tijger geen plek om zijn klauwen in te slaan, de krijgsman geen plek om zijn zwaard in te steken.

6. En hoe komt dat dan wel? Omdat hij niet blootgesteld is aan den dood.

5–6. Met „zijn leven regeeren” bedoelt Lao Tszʼ hier „Wu Wei” worden, het spiritueele tot het hoogste opvoeren.—Hij, die alleen in ’t spiritueele leeft, heeft [167]als ’t ware geen lichaam meer, en is dus niet meer blootgesteld aan den dood, die alleen ’t lichaam treft.—Johnson vergelijkt deze regelen terecht met Markus XVI, 18: „Slangen zullen zij (die gelooven) opnemen; en al is het dat zij iets doodelijks zullen drinken, het zal hun niet schaden”.

[Inhoud]

Hoofdstuk LI.

Hoofdstuk LI.

1. Tao brengt de dingen voort. Het brengt ze groot door Teh (Zijne manifestatie in hen). Het vormt ze door Zijne substantie. Het volmaakt ze door Zijne impulsie.

2. Daarom, onder alle wezens is er geen, dat niet Tao vereert en Teh hoogacht.

3. Die majesteit van Tao en die eerwaardigheid van Teh zijn niet aan hen gegeven, zij bezitten die eeuwig uit zichzelven.

4. Daarom, Tao baart alle dingen, kweekt ze op, doet ze groeien, brengt ze groot, volmaakt ze, doet ze rijpen, voedt ze, beschermt ze.

1. Ik herinner aan wat ik in de Inleiding uitlegde, n.l. dat Lao Tszʼ Tao, in-zich-zelf beschouwd, Tao noemde, en dat hij Teh noemde: Tao als gemanifesteerd zijnde in de creatie.

Ik heb hier eene vrijheid genomen. Letterlijk staat er: „Tao brengt de dingen voort, Teh brengt ze groot”.—Ik nam mijne vrije vertaling om nog eens goed te doen uitkomen wat Teh is.

5. Te baren, en toch niet als eigendom te beschouwen, te formeeren, en dat toch niet als glorie te beschouwen, te regeeren, en toch vrij te laten,—dit noem ik de mysterieuze Deugd. [168]

5. Met dit „vrij laten” wordt bedoeld, dat Tao niet, zooals b.v. een koning, nog eerst krachtige wetten behoeft te maken, en hen voortdurend onder bedwang houdt, maar hen hun natuur laat volgen. [169]

Immers, als ze maar Wu Wei zijn, is alles vanzelf goed.

Johnson vergelijkt den eersten tekst, 1, met den schoonen tekst uit de Prasna Upanishad. „As the birds to a tree, so all beings repair to the supreme Soul”.

[Inhoud]

Hoofdstuk LII.

Hoofdstuk LII.

1. De wereld heeft een begin, dat werd de Moeder der wereld.

1. Vergelijk Hoofdstuk I. 2.

2. Als men de moeder bezit kent men daardoor hare kinderen. Als men hare kinderen kent en daarna de moeder behoudt, al sterft het lichaam weg, men heeft dan geen gevaar te duchten.

2. De moeder is hier Tao, hare kinderen de door Hem gecreëerde wezens en dingen. Hij, die weet hoe de wereld gecreëerd is, en waaruit zij is ontstaan, vreest natuurlijk den dood van zijn lichaam niet.

3. Hij, die zijn mond sluit, en zijne oogen en ooren dichtdoet, zal zijn geheele leven lang niet (behoeven te) tobben. Hij, die zijn mond opendoet, en zich druk gaat maken, is niet (meer) te redden.

3. Voor „druk maken” (lett. staat er „zijn zaken redden”) hebben sommigen eene uitdrukking voor „zijne begeerten vermeerderen” gezien.

4. Het kleine te zien heet verlicht zijn, zwakheid te handhaven heet sterk zijn.

4. Het kleine, d.i. het subtiele.

5. Als men gebruik maakt van de afschittering van Tao om daarna tot Zijn licht terug te keeren, heeft het lichaam geen ramp meer te vreezen.

6. Dit noem ik dubbel verlicht zijn. [170]

5. Deze tekst is niet heel duidelijk. De uitlegging van een chineesch commentator Lüi Kie Fou, ook door Julien aangehaald, komt mij vrij aannemelijk voor. Volgens dezen is zij „hij, die gebruik maakt van de afschittering van Tao om de menschen en dingen te leeren kennen en zich aan hen te onttrekken, en dan weer terug keert tot het licht van Tao zelf, om tot de absolute rust te komen, zal niet in rampen komen”. Maar dubieus blijft het. [171]

[Inhoud]

Hoofdstuk LIII.

Hoofdstuk LIII.

1. Als ik, bij toeval, eens een beetje kennis had, zou ik den grooten Weg bewandelen.

1. Hier hebben wij weer een voorbeeld, dat Tao gewoon Weg, of Pad beteekent, als zoo dikwijls in Confucius.—Hier dus, het Pad, de Weg van Tao, het Pad, waarin men gaat (en dit is door Wu Wei te zijn) als men in Tao leeft. Wells Williams, in zijn dictionnaire dit hoofdstuk aanhalende, spreekt van „the way of truth” in dit geval.

2. Mijn vrees zou zijn, of ik (deze leer) wel zou kunnen verspreiden.

2. Door er een karakter bij te voegen, krijgen vele vertalers, er een dat „doen” beteekent (Wei), achterplaatsende dézen zin: „wat ik vrees, is om te ageeren”. Maar, het karakter zoo latende, krijg ik mijne versie, die toch ook aannemelijk is, en wèl in verband met het volgende.

3. (Want) de groote Weg is zeer vlak, maar het volk houdt van de zijpaden.

3. „Vlak” ook in den zin van „eenvoudig”.

4. Als de paleizen veel treden hebben, zijn de velden vol onkruid, en zijn de graanschuren ganschelijk ledig.

5. De prinsen kleeden zich in schitterende gewaden, dragende een scherp zwaard; zij verzadigen zich aan (lekker) eten en drinken, en hebben schatten en goederen te over.

4. „Veel treden hebben”, d.i. dus hoog gelegen zijn, mooi en weelderig zijn.

6. Dit noem ik het voorbeeld geven van diefstal. Dit is niet zich toeleggen op Tao! [172]

6. Een zoo groot geleerde als keizer Khang Hi volgende, heb ik hier, zooals hij in zijn beroemd „Khang [173]Hi’s Woordenboek” deed, hier in deze passage het karakter „ting” bijgevoegd, waardoor ik deze versie kreeg. Letterlijk staat er „dit noem ik zich beroemen op diefstal”.

Het geheele hoofdstuk, bemerkt men, is eene tirade tegen de toen ter tijde regeerende vorsten, die Tao verzaakten in de regeering van het rijk.—Het „de groote Weg” in den eersten volzin is een der voornaamste argumenten van velen, dat Lao Tsz’s „Tao” met „Weg” zou moeten vertaald worden.—Maar dat het karakter Tao hier even „Weg” beteekent, daaruit volgt nog volstrekt niet, dat het dit per se nu ook overal elders moet beteekenen.

[Inhoud]

Hoofdstuk LIV.

Hoofdstuk LIV.

1. Hij, die goed weet te grondvesten, zal (zijn werk) niet ontworteld zien; hij, die goed weet vast te houden, zal niet laten ontglippen.

2. Zijn zonen en kleinzonen zullen voor hem offeren zonder ophouden.

1. „Grondvesten”, d.i. hier „grondvesten op Tao”. „Vast houden”, d.i. hier „de beginselen van Tao goed vasthouden”.—Vergelijk in Confucius, Choeng Yoeng, Hfdst. VIII, blz. 88.

3. Als de mensch Het betracht in zich zelven, zal zijn deugd reëel worden. Als hij Het betracht in zijne familie zal zijn deugd overvloedig worden. Als hij Het in zijn dorp betracht zal zijn deugd (vèr) verspreid worden. Als hij Het in zijn staat betracht zal zijn deugd rijk-bloeiend [174]worden. Als hij Het in het Rijk betracht zal zijn deugd universeel worden.

4. Daarom, naar zich zelf oordeelt men anderen, naar zijne familie oordeelt men andere familieën; naar zijn dorp oordeelt men andere dorpen; naar zijn staat oordeelt men andere staten; naar zijn Rijk oordeelt men andere (toekomstige) Rijken.

3. „Het” is hier weer „Tao”.—De opvolging van zich-zelf, zijne familie, zijn dorp, zijn staat, zijn Rijk, doet hier aan een ideeëngang van Confucius denken. Vergelijk „Confucius, Ta Hioh”, Hfdst. I, 5 en 6, blz. 148.

Sommige vertalers lezen hier voor „teh” niet overal deugd, maar de gevolgen dier deugd, en krijgen dan o.a. [175]„Hij, die Het in zijn dorp betracht, zal „de bevolking (daarvan)” vermeerderd zien”.

5. Hoe weet ik dat het aldus met het Rijk is? (Juist) door Dit.

5. „Door Dit”, d.i. door Tao.

[Inhoud]

Hoofdstuk LV.

Hoofdstuk LV.

1. Hij die een intenze deugd heeft gelijkt op een pasgeboren kind, dat de steken van venijnige insecten niet vreest, noch de klauwen van wilde beesten, noch den greep van roofvogels.

2. Zijn beenderen zijn zwak, zijn pezen zijn week, en (toch) houdt het (de dingen) stevig vast.

3. Het weet nog niet de gemeenschap der beide seksen en (toch) is er (al) wat actie in zijn geslachtsdeel. Dit is door de volmaaktheid van het semen.

1. D. i. „Hij die in Tao leeft”.

4. Het schreeuwt den ganschen dag en (toch) wordt zijn keel niet schor. Dit is (door) de volmaaktheid van de harmonie. [176]

4. Indien menschen schreeuwen van pijn of van pleizier, wordt de keel schor, en is er geen harmonie in dien mensch. In het kind is de volkomen harmonie der vitale krachten. [177]

5. Te weten wat harmonie is heet onveranderlijk (eeuwigdurend) zijn. Te weten wat onveranderlijk is heet verlicht zijn. Vermeerdering van leven heet zaligheid. De geest het lichaam besturende heet kracht.

5. Zie Hfdst. XVI.—Verlicht is hier synoniem met wijs. Letterlijk staat er „het hart de vitale energie besturende”.

6. Vanaf het toppunt van kracht worden de dingen oud, dat wil zeggen, zij zijn niet gelijk aan Tao, en wat niet gelijk is aan Tao neemt een spoedig einde.

6. Zie Hfdst. XXX.

[Inhoud]

Hoofdstuk LVI.

1. Zij die (Tao) weten spreken er niet over; zij die er over spreken weten Het niet.

Hoofdstuk LVI.

2. De Wijze doet zijn mond dicht, sluit oogen en ooren, haalt zijne hooge aspiraties neder, ontrafelt het verwarde, tempert het (verblindend) schitterende, en maakt zich gelijk aan het stof. Dit noem ik eene mystieke gelijkenis (met Tao).

2. Letterlijk staat er „sluit zijn deuren”, maar volgens verscheidene chineesche commentators beteekenen die deuren hier „oogen en ooren”.

3. Gunst noch ongenade, voorspoed noch schade, geëerdheid noch verachting kunnen hem treffen.

4. Daarom is hij de eerbiedwaardigste mensch onder den Hemel. [178]

3. Ik vertaal hier „hij haalt zijn hooge aspiraties neder”, maar letterlijk staat er, als in Hfdst. IV: „Het verstompt zijn scherpte”.—Men lette op de woordelijke gelijkenis met Hfdst. IV, waar Tao het onderwerp is. Deze gelijkheid van uitdrukking maakt de gelijkenis nog sterker. [179]

[Inhoud]

Hoofdstuk LVII.

Hoofdstuk LVII.

1. Met rechtheid regeert men den staat, met listen voert men oorlog, met Wu Wei wint men het Rijk.

2. Hoe weet ik, dat het zoo met het Rijk is? Door dit:

1. Men denke er vooral om, wat ik reeds zoo herhaaldelijk releveerde, dat „Wu Wei” niet zoomaar niets-doen beteekent.

3. Hoe meer bangmakende verbodsbepalingen er in het rijk zijn, des te armer wordt het volk; hoe meer middelen tot productie van weelde het volk heeft, des te verwarder wordt de staat; hoe bekwamer en vernuftiger het volk is, des te meer artificiëele dingen worden er gemaakt; hoe rijker en klaarder de wet wordt, des te meer dieven en roovers er komen.

3. Herbert Giles vertaalt de laatste zinsnede kernachtiger, maar minder getrouw aan den tekst: „Overlegislation increases crime”.—Denkt men bij dezen tekst niet onwillekeurig aan den ontzaglijken berg folio’s van Staatsbladen, die een ambtenaar in Ned.-Indië moet kennen?

4. Daarom zegt de Wijze: Ik ben Wu Wei en dan zal het volk zich vanzelf hervormen. Ik houd van de rust, en dan zal het volk vanzelf recht worden. Ik doe geen werk, en dan zal het volk vanzelf rijk worden. Ik heb geen begeerten, en dan zal het volk vanzelf (weer) eenvoudig worden.

4. Men versta hier in dit speciale geval „de Wijze, die een vorst is”. Met „géén werk” wordt bedoeld „geen militaire expedities, groote ondernemingen”, enz.

[Inhoud]

Hoofdstuk LVIII.

Hoofdstuk LVIII.

1. Als de regeering tolerant is, zal het volk schuldeloos zijn; als de regeering overal den neus [180]in steekt, zal het volk telkens inbreuk op de wet maken.

1. „Shun” is hier zoowel puur als eerlijk, ongemengd, zuiver.—Ik heb mijn commentator Peh Yü Shen gevolgd, [181]die een ander klassenhoofd voor het karakter geeft dan er staat. Anderen, het oorspronkelijke behoudend, krijgen „rijk, liberaal”.

2. Falen is de basis van slagen; slagen is de basis van falen. Wie weet (van die twee) het uiterste?

2. Letterlijk staat er „ongeluk is de basis van geluk” enz.

3. Voor den ongerechte lijkt gerechtigheid als vreemd, en goedheid als verdorvenheid.

4. Waarlijk, de menschheid is gedompeld in dwaling, sinds menigen dag!

5. Daarom, de Wijze is vierkant, zonder hoekig te zijn, is belangeloos zonder te kwetsen, is oprecht zonder overdreven stipt te zijn, is schitterend zonder te verblinden.

3. Julien en anderen hebben: „Si le prince n’est pas droit, les hommes droits deviendront trompeurs, et les hommes vertueux pervers”.

[Inhoud]

Hoofdstuk LIX.

1. Om de menschen te regeeren en den Hemel te dienen gaat niets boven de gematigdheid.

Hoofdstuk LIX.

2. Gematigdheid is het allereerst noodige voor den mensch.

3. Dit allereerst noodige noem ik eene zware opeenstapeling van deugd. Met eene zware opeenstapeling van deugd is er niets, wat hij niet verwezenlijken kan. Als er niets is, wat hij niet verwezenlijken kan, kent niemand de grenzen (van [182]zijn macht). Als niemand de grenzen kent (van zijn macht) is hij geschikt om het rijk te regeeren.

2. Op autoriteit van keizer Khang Hi neem ik, evenals Julien, hier een kleine vrijheid met het woord „fuh”. Letterlijk staat er dan „Gematigdheid is de eerste zaak van den mensch”. [183]

4. Die het oer-principe van het rijk bezit, zal lang blijven (regeeren). Dit is wat men noemt „een krachtigen en diep geplanten wortel hebben”. Dit is de leer van lang te leven.

4. Letterlijk staat er „Wie de moeder van het rijk bezit”.

In den laatsten volzin komt Tao hier voor in den zin van „leer”.

[Inhoud]

Hoofdstuk LX.

Hoofdstuk LX.

1. Om een groot rijk te regeeren moet men even zoo voorzichtig zijn als in ’t bakken van een klein vischje.

1. Letterlijk staat er: „Het regeeren van een groot rijk is als ’t bakken van een klein vischje”. Ik vertaalde vrijer, om beter de bedoeling te doen uitkomen.

2. Als men het rijk regeert met Tao zijn de kwade invloeden tot inactie gedwongen; niet dat zij hun macht verloren hebben, maar zij kwetsen de menschen niet. Niet alleen dat zij de menschen niet kunnen kwetsen, maar zelfs de Wijze kwetst de menschen niet.

3. Noch de Wijze, noch de kwade invloeden kwetsen hen, daarom zullen hunne deugden samen ineenvloeien.

2–3. De rest van dit hoofdstuk is vrij duister. De tekst spreekt hier van „kwei” (zie „kwei-shin” in Confucius blz. 100), maar mij dunkt dat Lao Tszʼ die niet kan bedoeld hebben, en daarom nam ik „kwade invloeden”. [185]

4. Dit is niet erg duidelijk.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXI.

1. Een groot rijk moet zijn (nederig) als de groote stroomen, in welke zich de wateren van het rijk uitstorten. [184]

2. Het moet de vrouwelijke sekse navolgen, die juist door de rust (passiviteit) de mannelijke overwint. Die rust is eene vernedering.

3. Daarom, als een groot rijk zich vernedert voor kleinere staten, zal het die kleinere staten winnen. Als de kleinere staten zich vernederen voor het groote rijk, zullen zij het groote rijk winnen.

4. Daarom, de een vernedert zich om te krijgen, de ander om gekregen te worden.

5. Wat een groote staat enkel moet willen is zich te vergrooten en uit te breiden, wat een kleine staat enkel moet willen is protectie, dan krijgen beide wat zij noodig hebben.

6. Maar de grooten behooren zich te vernederen!

[Inhoud]

Hoofdstuk LXII.

Hoofdstuk LXII.

1. Tao is de veilige schuilplaats van alle dingen, de schat van de goeden, de steun van de slechten.

2. Goede woorden kunnen ons tot voordeel zijn, en een eerwaardig gedrag kan ons boven de anderen verheffen.

1. „De steun van de slechten”, omdat de slechten er altijd weer op kunnen steunen om goed te worden.

3. Hoe kan men het wegmaken, dat er slechte menschen zijn? [186]

3. Dit is een heel lastige zin door de woordschikking [187]in het chineesch. Daarom geef ik hier twee andere versies er bij. Julien geeft n.l.: „Si un homme n’est pas vertueux, pourrait-on le repousser avec mépris?” Alexander: „By what means is it possible to get rid of the effects of a mans vileness?”

4. Daarom heeft men een keizerschap gegrondvest en drie ministers ingesteld.

4. Het keizerschap en de ministers zijn n.l. juist ingesteld om er voor te zorgen dat de slechten beter worden en

5. Al houdt men in beide handen een jaspisstaf en gaat men vóór met een vierspan, het is beter te blijven zitten en vooruit te gaan in Tao.

6. Hoe is het, dat de ouden Tao zoo vereerden? Is het niet, omdat men Het vanzelf vindt zonder den ganschen dag te zoeken, en omdat Het de misdaden vergeeft?

7. Daarom is Tao het eerbiedwaardigste onder den Hemel.

5. daarvoor is het allereerst noodig dat zij zelf Tao betrachten, en niet dat zij praal maken met jaspisstaven (teekenen van waardigheid der hooge mandarijnen) en vierspannen.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXIII.

1. De Wijze doet Wu Wei, werkt aan géén werk, en savoureert wat zonder smaak is.

Hoofdstuk LXIII.

2. Het groote en het kleine, het vele en het weinige zijn even gewichtig voor hem. [188]

2. In het chineesch staat, zonder verdere verbinding, enkel achter elkaar: „groot—klein—veel—weinig”. Men begrijpt hoe moeilijk de vertaling wordt. Johnson, von Strauss aanhalend, heeft: „Let thy great be as little, thy many the few”. Julien „Les choses grandes et petites, [189]nombreuses ou rares (sont égales à ses yeux)”. Alexander: „Turn the small into the great, and the few into the many”, enz. Ik nam mijne versie, omdat deze mij het nauwkeurigst scheen aan te sluiten aan wat volgt.

3. Hij wreekt kwaad met goed.

4. Als hij moeilijke dingen ontwerpt, begint hij met de gemakkelijke, als hij groote dingen wil doen, begint hij met de kleine.

3. Letterlijk staat er: „Hij wreekt kwaad met deugd”.

5. De moeilijke dingen onder den Hemel zijn stellig uit de gemakkelijke gemaakt, de groote dingen onder den Hemel zijn stellig uit de kleine gemaakt.

6. Daarom, de Wijze zoekt geen groote dingen te doen, en daardoor juist volbrengt hij groote dingen.

7. Lichtvaardig gedane beloften worden stellig zelden gehouden, en wie veel voor gemakkelijk houdt, ondervindt dat veel moeilijk is.

8. Daarom, de Wijze vindt alsof alles moeilijk is, en daarom juist ondervindt hij nooit moeilijkheden.

5. Letterlijk staat er niet „uit” maar „met”.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXIV.

Hoofdstuk LXIV.

Dit Hoofdstuk biedt vele moeilijkheden, zoodat ik vooruit moet verklaren, niet in te durven staan voor de [191]juistheid van de vertaling op eenige punten. Ik zal deze nader aangeven.

1. Dat, wat in rust is, is gemakkelijk te behouden in zijn toestand; dat wat nog niet verschenen [190]is, is gemakkelijk te voorkomen; dat wat broos is, is gemakkelijk te breken; dat wat klein is, is gemakkelijk te verspreiden.

1. Ik volg hier, zelf geen rechte versie wetende, Stanislas Julien, in wiens vertaling als letterlijke vertaling der woorden, zooals ik reeds zeide, ik het meest vertrouw, maar ik betwijfel of zij de bedoeling wel weergeeft. Giles, toch ook een eminent sinoloog, heeft: „While times are quiet, it is easy to take action; ere coming troubles have cast their shadows before, it is easy to lay plans”. Men ziet, het scheelt nog al wat!

2. Houdt het kwaad tegen vóór het bestaat, regeer wanorde vóór zij uitbarst.

3. Een boom dien gij met beide armen (nauwelijks) kunt omvatten is gegroeid uit een vezeltje zoo fijn als een haar; een toren van negen verdiepingen is uit een klein hoopje aarde opgericht, en een reis van duizend li’s begint met een enkelen voetstap.

2. Als boven. Alexander heeft „It is easier to prevent than to suppress”. De chineesche commentaren, die ik bezit, verschillen allen.

4. Wie „doet” faalt, wie grijpt verliest (wat hij grijpt).

5. Daarom, de Wijze is Wu Wei en faalt daarom niet, de Wijze grijpt niet en verliest daarom niet.

6. Als het volk iets doet faalt het altijd als het op het punt is om te slagen. [192]

7. Zorg voor het einde zoowel als voor het begin, dan zult gij niet falen.

4. „Doet” hier in den zin als reeds zoovele malen, en in de inleiding, door mij aangegeven. [193]

8. Vandaar, de Wijze begeert géén begeerten te hebben, en hecht geen waarde aan moeilijk te verkrijgen dingen; zijn studie is géén studie en daardoor ontkomt hij aan de fouten der menschen. Hij laat alle dingen hun natuurlijken gang gaan, en komt niet tusschenbeide.

8. „Daardoor ontkomt hij aan de fouten der menschen”. Dit is op gezag van eenige chineesche commentators, die ook Julien volgt.—Giles heeft: „And you (hier dus he) will revert to a condition which mankind in general have lost”.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXV.

1. De Ouden, die Tao betrachtten, gebruikten Het niet om het volk verlicht te maken, maar om het simpel te houden.

2. Het volk is moeilijk te regeeren omdat het zooveel weet.

Hoofdstuk LXV.

3. Hij, die een rijk regeert door het weten te vermeerderen, is de geesel van het volk; hij die niet met al dat weten het rijk regeert, is het geluk van het volk.

4. Hij die deze beide dingen weet, is ook een voorbeeld (voor het rijk). Altijd een voorbeeld weten te zijn, noem ik de mystieke deugd (hebben). (Deze deugd) is diep, en vèr-reikend, en tegenovergesteld aan de (materieele) dingen!

3. Letterlijk staat er: „Hij die met het weten het rijk regeert”.

5. En daarna komt men tot den grooten vrede. [194]

5. Letterlijk staat in plaats van vrede: „gehoorzaamheid, volgzaamheid”. [195]

[Inhoud]

Hoofdstuk LXVI.

1. Waarom kunnen de groote rivieren en zeeën de koningen zijn van alle stroomen? Omdat zij zich onder hen weten te houden, daarom kunnen zij de koningen aller stroomen zijn.

2. Daarom, als de Wijze superieur wil zijn aan het volk, moet hij in zijn spreken ónder het volk blijven. Als hij voor het volk uit wil staan, moet hij zich op den achtergrond houden.

3. Daardoor staat hij boven allen, en weegt (toch) niet zwaar op het volk, staat hij voor allen uit en kwetst (toch) het volk niet. Daardoor gehoorzaamt het rijk hem met vreugde, en wordt hem niet moede.

4. Omdat hij allen strijd vermijdt is er niemand in het rijk, die met hem strijden kan.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXVII.

Hoofdstuk LXVII.

1. Allen in het rijk noemen mij groot, maar ik ben als gedegenereerd. Juist omdát ik groot ben, ben ik als gedegenereerd.

2. Als ik daaraan (d.i. aan groot) gelijk ware.… reeds lang, naar ik meen, weet ik daar het kleine van. [196]

1. De bedoeling van deze in ’t hollandsch moeilijk weer te geven woordspelingen (siao is n.l. zoowel „gelijk als” als „klein” en met „niet” er voor „gedegenereerd”) is blijkbaar, dat indien men iemand groot noemt, en hij zich groot vindt, hij al niet groot meer is. Het is dan niet Wu Wei meer. Zie ook Hfdst. II. [197]

3. Welnu, ik heb drie schatten, die ik vasthoud en in eere houd. De eene heet Liefde. De tweede heet Zuinigheid. De derde heet Nederigheid.

4. Door mijn liefde kan ik dapper zijn, door mijn zuinigheid kan ik veel geven, door mijn nederigheid kan ik de eerste zijn.

5. Tegenwoordig verwerpt men de liefde en is (toch) dapper, verwerpt men de zuinigheid, en geeft (toch) veel uit, en verwerpt men de laatste plaats om (toch) de eerste te zijn.

Dit leidt tot den dood, naar ik meen.

3. Er staat niet in het chineesch „nederigheid” maar omschreven: „niet durven de eerste in het rijk zijn”.

6. Welnu, als men strijdt vervuld van liefde, overwint men, en als men iets verdedigt vervuld van liefde, zal men het behouden.

7. De Hemel schenkt de gave van liefde aan hem, dien zij beschermen wil.

6. Letterlijk staat er: „Als men strijdt met liefde”. [199]

[Inhoud]

Hoofdstuk LXVIII.

1. Hij, die een goed veldheer is, is niet krijgszuchtig. Hij, die een goed strijder is, is niet toornig. Hij, die een goed overwinnaar is, worstelt niet. Hij, die goed menschen (weet te) gebruiken, stelt zich onder hen.

2. Dit noem ik de deugd die niet strijdt. Dit [198]noem ik de kracht die de menschen weet te gebruiken. Dit noem ik met den Hemel samen één zijn.

3. Dit was het opperste, waartoe de Ouden kwamen.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXIX.

1. Een veldheer zeide eens: Ik durf niet gastheer te zijn (d.i. aan te vallen); ik ben liever gast (d.i. defensief). Ik durf geen duim vooruit te gaan; ik ga liever een voet terug.

Hoofdstuk LXIX.

2. Dit noem ik vorderingen maken zonder vooruit te gaan, terugslaan zonder de armen uit te strekken, vervolgen zonder dat er een vijand is, grijpen zonder wapenen.

3. Er is geen grooter ramp dan den vijand (te) gering te achten. Den vijand gering te achten is bijna onzen schat verliezen.

2. Letterlijk staat er: „Gaan zonder te gaan”. Mijn commentator Peh Yü Shen merkt hier terecht op dat deze tekst niets dan eene illustratie is van „Wu Wei”, van „werken aan géén werk”, enz.

4. Als twee legers van gelijke kracht strijden, overwint dat leger dat de liefde heeft.

4. „De liefde” hier vooral als het „medelijden”, meen ik. Anderen zien er in „de liefde voor het vaderland”. [201]

[Inhoud]

Hoofdstuk LXX.

1. Mijne woorden zijn heel gemakkelijk te begrijpen, heel gemakkelijk te betrachten. Maar niemand in het rijk kan ze begrijpen, noch ze betrachten. [200]

2. Mijne woorden hebben een’ Oorsprong, mijne daden hebben een’ Meester (Tao). Maar de menschen weten dat niet, en daarom begrijpen ze mij niet.

3. Zij, die mij kennen, zijn zeldzaam. Dat is (juist) mijne eerwaardigheid, naar ik meen.

4. Daarom, de Wijze trekt grove wollen kleederen aan, en verbergt zijn edelsteenen in zijn boezem.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXXI.

1. Te weten dat wij niet weten is superieur. Niet te weten en denken te weten is de ziekte der menschen.

2. Als men om deze ziekte lijdt zal men haar ontkomen.

3. De Wijze heeft deze ziekte niet, (juist) omdat hij er het lijden van weet. Dáárom is hij er niet ziek van.

Hoofdstuk LXXI.

De eigenaardige woordspeling, met het achtmaal in dit korte hoofdstukje voorkomende karakter „ping”, dat zoowel „ziekte” als „ziek zijn” beteekent, en hier zelfs ook „lijden door de ziekte”, gaat natuurlijk in de vertaling geheel verloren. De bedoeling blijft echter, hoop ik, duidelijk genoeg.

Ik ben strikt getrouw aan den tekst gebleven, waarin staat: „weten niet weten (is) superieur”.

Anderen vertalen: „te weten, maar te doen alsof men niet weet is superieur”. Maar het eerste is veel mooier en juister, en waar het bovendien precies accuraat den tekst weergeeft, vond ik het verre te verkiezen.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXXII.

Hoofdstuk LXXII.

1. Als het volk niet vreest wat te vreezen is, zal dat, wat te vreezen is, tot hem komen. [202]

2. Vindt uwe woning niet te nauw, walg niet van uw levenslot.

3. Nu, ik walg niet van het mijne, daarom boezemt het mij geen walging in.

1. „Dat wat te vreezen is”, is hier: „de dood”. [203]

4. Daarom, de Wijze kent zichzelf, maar zonder gezien te willen worden; hij heeft zich zelf lief, maar zonder zich hoog te stellen. Hij verwerpt het eene, en langt naar het andere.

4. „Het eene” is hier: „zelf gezien willen worden”, het andere „zich zelf kennen”. Zoo ook met het tweede.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXXIII.

Hoofdstuk LXXIII.

1. Hij, die zijn moed aanwendt om te durven, vindt den dood, maar hij, die moed (genoeg) heeft om niet te durven, zal leven.

2. Van deze twee dingen is het eene nuttig, het andere schadelijk.

1. Als een bewijs hoe weinig in ’t chineesch letterlijke accuratesse van vertaling er toe doet, diene de volgende vertaling van Alexander: „He, whose courage amounts to rashness, will lose his life, but he in whom it is tempered with discretion, will save it”.

Mijne vertaling is getrouwer aan den tekst, maar de bedoeling blijkt dezelfde.

3. Wie weet de reden als de Hemel iets haat?

3. Het verband is mij hier niet duidelijk.

4. Daarom, de Wijze is alsof hij alles moeilijk vindt.

4. Hetzelfde geldt voor dezen tekst, waarin ik alleen analogie vind met Hfdst. LXIII.

5. De Tao van den Hemel is niet te strijden en (toch) goed te overwinnen, niet te spreken, en (toch) goed geantwoord te worden, niet op te roepen en (toch) de menschen vanzelf te doen komen. [204]

5. M.a.w.: De Tao van den Hemel is Wu Wei. Het „geantwoord” is hier ook „gehoorzaamd”. [205]

6. Hij lijkt stil, maar maakt goed plannen.

7. Het net van den Hemel is (eindeloos) groot; zijn mazen zijn ver van elkaar, maar niemand ontsnapt er aan.

6. „Hij” is hier „de Hemel”; „tʼan” is hier stil, rustig, dus in dezen zin als niets doend, bijna lui.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXXIV.

Hoofdstuk LXXIV.

1. Als het volk den dood niet vreest, hoe het dan schrik aan te jagen met den dood?

2. Als het volk voortdurend den dood vreesde, en er waren slechten, dan zou ik die grijpen en ter dood brengen, en wie zou dan nog durven?

1 en 2. Lao Tszʼ wilde zeggen dat hoe strenger en wreeder het gouvernement met doodstraffen optreedt, hoe meer misdadigers er juist zullen zijn, en hoe minder het volk den dood zal gaan vreezen.

3. Er is altijd een Opperrechter om den doodstraf op te leggen. Hij, die in plaats van dien Opperrechter wil dooden, is als een, die in plaats van den timmerman hout gaat kappen.

3. Alleen de Opperrechter, hier de Hemel (men vergete hierbij niet dat de Keizer is de Zoon des Hemels) mag dooden, dus alleen een werkelijk goed en rechtvaardig gouvernement of Keizer. Zij, die de regeering usurpeeren en woest met de onderdanen te werk gaan, zullen zichzelf snijden, d.i. ten onder brengen.

4. Onder hen, die in plaats van den timmerman hout gaan kappen, zijn er maar weinigen, die niet hun vingers snijden.

4. Hoe ongeloofelijk het ook moge klinken van enkele geleerden, waaronder zelfs de gewezen zendeling, later prof. Legge, hebben zij uit deze eenvoudige vergelijking van een timmerman alweer den christelijken God ontdekt, n.l. den grooten Architect (timmerman) van het Heelal!!! [207]

[Inhoud]

Hoofdstuk LXXV.

1. Het volk heeft honger, omdat zijn vorst veel belastingen heft. Dáárom heeft het honger. [206]Het volk is moeilijk te regeeren, omdat zijn Heer (te veel) doet. Dáárom is het moeilijk te regeeren. Het volk schat den dood gering, omdat het te intens zoekt te leven.

2. Maar hij, die niets doet om te leven, is wijzer dan hij die het leven (bovenmatig) hoogschat.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXXVI.

1. Als de mensch geboren wordt is hij zacht en zwak, als hij sterft is hij stijf en sterk. Als het gras en de boomen geboren worden zijn zij soepel en teêr, als zij sterven zijn zij droog en schraal.

2. Stijfheid en sterkte zijn de volgelingen van den dood, zachtheid en zwakheid zijn de volgelingen van het leven.

3. Daarom, als een leger sterk is overwint het niet, als de boom sterk is wordt hij omgehakt.

4. Wat sterk en groot is, is inferieur, wat zacht en zwak is, is superieur.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXXVII.

Hoofdstuk LXXVII.

1. De Tao van den Hemel is als het spannen van een boog, dat het hooge naar de laagte brengt, en het lage verheft, dat afneemt van wat te veel, en toevoegt aan wat te weinig is. [208]

1. Als de chineesche boogschutter zijn boog spant, heft hij het benedenste eind op en brengt hij het bovenste eind naar de laagte, en hij neemt zijn afstand door de hoogte van den boog minder of grooter te maken naarmate het doel lager of hooger is. [209]

2. De Tao van den Hemel is om af te nemen van wat te veel, om toe te voegen aan wat te weinig is.

3. Maar de Tao van de menschen is om af te nemen van wie (al) niet genoeg hebben, en toe te voegen aan wie (al) te veel hebben.

4. Wie is in staat om wat hij over heeft aan de wereld te schenken? Alleen hij, die Tao heeft.

5. Daarom, de Wijze doet (goed) maar steunt er niet op; als zijn werk volbracht is hecht hij er zich niet aan, en hij wenscht niet zijn eigen eerwaardigheid te doen uitkomen.

2. In 2 en 3 is hier Tao weer meer de weg, de manier van doen.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXXVIII.

Hoofdstuk LXXVIII.

1. Niets in de wereld is zachter en zwakker dan het water, en toch is er niets, dat het overtreft in het breken van wat hard is. Daarom is er niets, dat water evenaart. Het zachte overwint het harde, het zwakke overwint het sterke.

2. Er is niemand in de wereld, die dit niet weet, maar niemand kan het in toepassing brengen.

1. Letterlijk staat er: „Daarom is er niets, dat het water kan vervangen”.

3. Daarom zegt de Wijze: Hij, die de schande van het rijk op zich nemen kan, is (geschikt om) Heer van het rijk (te zijn); hij, die de rampen van het rijk op zich nemen kan, is (geschikt om) koning van het rijk te zijn. [210]

3. Alleen de zachte en zwakke kan die schande en die rampen verduren zonder morren en beklag. [211]

4. Dit zijn ware woorden, die contradicties schijnen.

4. Want de meeste menschen denken dat iemand een laag, verachtelijk karakter moet hebben, om te verduren zonder in woede op te vliegen.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXXIX.

1. Als een groote twist beslecht is, blijft er stellig (altijd) nog wat vijandigheid over. De kwestie is, hoe dit nu goed te maken.

Hoofdstuk LXXIX.

2. Daarom, de Wijze bewaart de linkerzijde van het contract, en eischt niets van de anderen.

2. Letterlijk staat er niet „contract” maar „tablet”. In den ouden tijd werden de contracten geschreven op houten tabletten, die in twee deelen waren verdeeld. Hij, die de zaak, waarover gecontracteerd was, moest geven, behield de linkerzijde van de tablet, hij die haar had te eischen, behield de rechterzijde. Later, bij eventueele geschillen, moesten de twee helften, die gekarteld of getand waren, weer precies in elkaar passen, als de echtheid van het contract moest bewezen worden (Pue Yeou Thsing, Julien).

3. Wie deugd heeft zorgt voor geven, wie geen deugd heeft zorgt voor eischen.

3. Letterlijk staat er voor „eischen”: „belasting heffen”. [213]

4. De hemelsche Tao heeft geen lievelingen, maar is toch altijd mild voor de goeden.

4. In de oude, oude tijden gebruikte men koorden met knoopen voor het tellen.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXXX.

1. Als ik over een kleinen staat regeerde met een weinig volk zou ik, al waren er wapenen [212]voor tientallen of honderdtallen, die (toch) niet gebruiken.

2. Ik zou maken, dat het volk den dood vreesde, en niet emigreerde.

3. Al waren er schepen en wagenen, men zou er niet ingaan.

Al waren er kurassen en wapenen, men zou ze niet aandoen.

4. Ik zou maken dat het volk terugkeerde tot het gebruik der geknoopte koorden.

5. Het volk zou zoet genieten van zijn eten, zou zijn kleederen mooi maken, rust hebben in zijn woning, en vreugde scheppen in zijn simpele zeden.

6. Al lag een naburige staat vlak over den mijnen, zoodat de honden en hanen aan weerszijden elkanders geluid konden hooren, mijn volk zou oud worden en sterven zonder er gemeenschap mede te hebben gehad.

[Inhoud]

Hoofdstuk LXXXI.

Hoofdstuk LXXXI.

1. Ware woorden zijn niet mooi; mooie woorden zijn niet waar.

2. Zij, die goed zijn, zijn niet welsprekend, zij, die welsprekend zijn, zijn niet goed. [214]

3. Zij, die (Tao) kennen, zijn niet geleerd; zij, die geleerd zijn, kennen (Tao) niet.

4. De Wijze stapelt niet op (wat hij bezit). Hoe meer hij gebruikt om de menschen te helpen, des te meer heeft hij over; hoe meer hij den menschen geeft, des te rijker wordt hij.

5. De Weg des Hemels is: wèl te doen en niet te schaden. De Weg des Menschen is: te handelen, maar niet te strijden. [75]

1 en 2. Men vergelijke Confucius’ „Mooie woorden en een mooi gemaakt gezicht gaan zelden samen met menschelijkheid”. (Zie mijn Chin. Fil., deel I, „Loen Yü”, blz. 178.) [215]

Thomas à Kempis zegt (De Imitatione Christi): „Het is de Waarheid, die men van de heilige geschriften moet eischen, en niet de welsprekendheid.” (Hfdst. V.) [216]

[Inhoud]

AANHANGSEL.

Voor de lezers van het eerste deel van dit werk kan het wellicht interessant zijn te vernemen, wat de heer Dr. Ch. M. van Deventer, de bekende schrijver van „Platonische Studieën”, mij schreef, naar aanleiding van mijne omschrijving van onvertaalbare chineesche begrippen als Tao, Li, enz. Nadat hij in eene bespreking van mijn werk (in het Weekblad „de Amsterdammer” van 27 September 1896) er in ’t kort op gewezen had, dat eenige eveneens onvertaalbare grieksche begrippen wellicht equivalenten waren voor mijne chineesche, was deze heer zoo vriendelijk mij, op mijn verzoek, uitgebreider inlichtingen daaromtrent te verschaffen.—Hij gaf mij de volgende dingen aan:

Kiün Tszʼ (zie „Confucius” blz. 13) = kalokagathos. καλοκἄγαθος

De kleine man (Confucius blz. 14) = ponêros. πονηρός

Jên (door mij bij gebrek aan beter vertaald door menschelijkheid) (zie Confucius blz. 8) = aretê. ἀρετή

Li, Decorum (Confucius blz. 16) = to mousikon. το μουσικόν [217]

De rechtmatigheid die de dapperheid in toom houdt (Confucius blz. 263) = dikaiosunê. δικαιοσύνη

Sing (Confucius blz. 8 en 80) waarschijnlijk = to theion το θεῖον en to agathon. το ἀγαθόν

Shang (Confucius blz. 194) = sofrosunê. σωφροσύνη

Daar ik niet ingewijd ben in het grieksch, kan ik niet over de juistheid dier equivalenten oordeelen, maar toch wilde ik ze gaarne in dit werk opnemen.

„Kalokagathos” schrijft de heer van Deventer, valt in vele gevallen als woord van dagelijksch gebruik, geheel samen met gentleman, fatsoenlijk man („fatsoenlijk man” wilde ik niet gebruiken, omdat er in onze taal een luchtje aan is gekomen, en liever dan een engelsch woord te nemen, behield ik het chineesche), man, op wien niets valt aan te merken. Het kan echter hoogere wijding aannemen, en heeft dan zijn schoonste voorwerp in den Platonischen Socrates.

„Ponêros is zoowel de gemeene, als, en misschien het laatste nog meer, de kleine, de niet-heroïsche, de plebeïsche, de klein- en grofzielige, tegenovergesteld zoowel aan den kalokagathos als aan den mousikos. Als het onheroïsche komt het voor in de beroemde bewering van Aristofanes (Kikvorschen): de dichter moet het ponêron verbergen en niet op het tooneel brengen”.

Mij dunkt dat een en ander wonder wèl overeenstemt met den Kiün Tszʼ en den Siao Jen van Confucius. (Zie „Confucius” blz. 14.) [218]

Omtrent „dikaiosunê” schrijft mij de heer Van Deventer: „Dikaiosunê wordt gewoonlijk met rechtvaardigheid vertaald. In het grootste document echter over de dikaiosunê, Plato’s Politeia, komt men er niet met die vertaling. Beter is dan braafheid en rechtschapenheid, en volgens Plato is een waar, braaf en rechtschapen man, als uitvloeisel van de deugd, óók rechtvaardig”. (Zie „Confucius” blz. 263.)

Het woord „sofrosunê”, schrijft de heer Van Deventer verder, „gewoonlijk, doch met erkenning van het gebrekkige, door bescheidenheid vertaald, heeft, naar ik meen, een vrij precies hollandsch aequivalent, n.l. zedigheid. In zedigheid ligt iets meer vertoon dan in bescheidenheid, en het verschil tusschen sofrosunê en zedigheid ligt vooral daarin, dat die deugd bij de Hellenen hooger werd aangeslagen dan bij ons. Vandaar dat men er niet om denkt om sofrosunê door zedigheid te vertalen. Er is echter een dialoog van Plato, de Charmides, waarin het begrip sofrosunê onderzocht wordt, en men kan de dialektiek in de vertaling handhaven door ons woord zedigheid te gebruiken. In de Phaedo, Cap. XIII, staat: „De sofrosunê, datgene wat men de sofrosunê noemt, (is) het ten opzichte van de begeerten niet ontstuimig zijn, doch zich tegenover hen met geringschatting en welvoegelijk te verhouden.” Ik vertaal natuurlijk te lang en te stijf, doch de bedoeling zal u blijken, zoomede dat de ingetogenheid veel weg heeft van sofrosunê”. (Zie „Confucius”, blz. 194.) [219]

„To mousikon”, vervolgt de heer Van Deventer, „is uiterst moeilijk te vertalen en zelfs te beschrijven. Een musisch man is hij, die een hoogere beschaving van ziel en van geest op zijn minst erként, en liefst beoefent. Het musische is het beginsel van het hoogere leven, dat met geen mogelijkheid materieel en aardsch te verklaren is, en intuïtief als een bewijs voor het bestaan van het goddelijke moet begrepen worden; ik spreek steeds van een Helleensch standpunt”. (Zie „Confucius” blz. 16, Li.)

Ik herhaal nog eens, voor de juistheid dezer equivalenten ben ik niet bevoegd in te staan. Maar als van den schrijver der „Platonische Studieën” komende, vond ik het interessant, ze, met mijn’ hartelijken dank voor zijne bereidwilligheid, in mijn werk op te nemen.

Inhoudsopgave

| INHOUD. |
| VOORWOORD. | 1
| INLEIDING TOT DE FILOSOFIE VAN LAO TSZʼ. | 18
| Eerste Deel: Tao. | 73
| | Hoofdstuk I. | 74
| | Hoofdstuk II. | 76
| | Hoofdstuk III. | 78
| | Hoofdstuk IV. | 80
| | Hoofdstuk V. | 80
| | Hoofdstuk VI. | 82
| | Hoofdstuk VII. | 84
| | Hoofdstuk VIII. | 84
| | Hoofdstuk IX. | 86
| | Hoofdstuk X. | 88
| | Hoofdstuk XI. | 90
| | Hoofdstuk XII. | 92
| | Hoofdstuk XIII. | 94
| | Hoofdstuk XIV. | 96
| | Hoofdstuk XV. | 98
| | Hoofdstuk XVI. | 102
| | Hoofdstuk XVII. | 104
| | Hoofdstuk XVIII. | 106
| | Hoofdstuk XIX. | 108
| | Hoofdstuk XX. | 110
| | Hoofdstuk XXI. | 112
| | Hoofdstuk XXII. | 114
| | Hoofdstuk XXIII. | 116
| | Hoofdstuk XXIV. | 118
| | Hoofdstuk XXV. | 120
| | Hoofdstuk XXVI. | 122
| | Hoofdstuk XXVII. | 122
| | Hoofdstuk XXVIII. | 124
| | Hoofdstuk XXIX. | 126
| | Hoofdstuk XXX. | 128
| | Hoofdstuk XXXI. | 130
| | Hoofdstuk XXXII. | 132
| | Hoofdstuk XXXIII. | 136
| | Hoofdstuk XXXIV. | 136
| | Hoofdstuk XXXV. | 138
| | Hoofdstuk XXXVI. | 140
| | Hoofdstuk XXXVII. | 140
| Tweede Deel: Teh. | 144
| | Hoofdstuk XXXVIII. | 144
| | Hoofdstuk XXXIX. | 146
| | Hoofdstuk XL. | 150
| | Hoofdstuk XLI. | 150
| | Hoofdstuk XLII. | 152
| | Hoofdstuk XLIII. | 154
| | Hoofdstuk XLIV. | 156
| | Hoofdstuk XLV. | 156
| | Hoofdstuk XLVI. | 158
| | Hoofdstuk XLVII. | 160
| | Hoofdstuk XLVIII. | 160
| | Hoofdstuk XLIX. | 162
| | Hoofdstuk L. | 164
| | Hoofdstuk LI. | 166
| | Hoofdstuk LII. | 168
| | Hoofdstuk LIII. | 170
| | Hoofdstuk LIV. | 172
| | Hoofdstuk LV. | 174
| | Hoofdstuk LVI. | 176
| | Hoofdstuk LVII. | 178
| | Hoofdstuk LVIII. | 178
| | Hoofdstuk LIX. | 180
| | Hoofdstuk LX. | 182
| | Hoofdstuk LXI. | 182
| | Hoofdstuk LXII. | 184
| | Hoofdstuk LXIII. | 186
| | Hoofdstuk LXIV. | 188
| | Hoofdstuk LXV. | 192
| | Hoofdstuk LXVI. | 194
| | Hoofdstuk LXVII. | 194
| | Hoofdstuk LXVIII. | 196
| | Hoofdstuk LXIX. | 198
| | Hoofdstuk LXX. | 198
| | Hoofdstuk LXXI. | 200
| | Hoofdstuk LXXII. | 200
| | Hoofdstuk LXXIII. | 202
| | Hoofdstuk LXXIV. | 204
| | Hoofdstuk LXXV. | 204
| | Hoofdstuk LXXVI. | 206
| | Hoofdstuk LXXVII. | 206
| | Hoofdstuk LXXVIII. | 208
| | Hoofdstuk LXXIX. | 210
| | Hoofdstuk LXXX. | 210
| | Hoofdstuk LXXXI. | 212
| AANHANGSEL. | 216

Colofon

Beschikbaarheid

Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de Project Gutenberg Licentie in dit eBoek of on-line op www.gutenberg.org.

Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctieteam op www.pgdp.net.

Het eerste deel van deze serie, over Confucius, is beschikbaar als eboek nummer 64781.

Metadata

Titel: | De Chineesche filosofie toegelicht voor niet-sinologen II. Lao Tszʼ |
Auteur: | Henri Jean François Borel (1869–1933) | Info
Taal: | Nederlands (Spelling De Vries-Te Winkel) |

Codering

Dit boek is weergegeven in oorspronkelijke schrijfwijze. Afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn verbeterd. Deze verbeteringen zijn aangegeven in de colofon aan het einde van dit boek.

Documentgeschiedenis

- 2021-04-12 Begonnen.

Externe Referenties

Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn dat deze links voor u niet werken.

Verbeteringen

De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:

Bladzijde | Bron | Verbetering | Bewerkingsafstand
3 | english | English | 1
3 | alphabethisch | alphabetisch | 1
5, 8, 21, 22, 35, 58, 81 | [Niet in bron] | ” | 1
8 | L’Inprimerie | L’Imprimerie | 1
9 | „„ | „ | 1
9 | ressources | resources | 1
9 | Quoiqu’ il | Quoiqu’il | 1
9 | day ’s | day’s | 1
10, 12, 54, 54, 54, 55, 217 | [Niet in bron] | „ | 1
14 | intrepetatie | interpretatie | 3
20, 31, 142 | [Niet in bron] | . | 1
23 | [Niet in bron] | , | 1
24 | man | maan | 1
29 | bij | hij | 1
30 | rgthme | rythme | 1
31 | bet | het | 1
32 | nabijë | nabije | 1 / 0
35 | wezensl | wezens! | 1
40 | Jehova | Jehovah | 1
43, 66 | bij | by | 2
53 | ge-gewone | gewone | 3
55 | zouder | zonder | 1
60 | ceremoniën | ceremonieën | 1
62, 63, 63 | moeielijk | moeilijk | 1
69 | overnietigbaar | onvernietigbaar | 1
76 | ” | „ | 1
98 | tet | tot | 1
122 | Overheerder | Overheerser | 1
132 | plaats | plaatst | 1
142 | bevrijt | bevrijdt | 1
154 | immateriëele | immaterieele | 1 / 0
158 | geen | géén | 2 / 0
178 | artificieele | artificiëele | 1 / 0
182, 190 | ” | ” | 0
206 | teer | teêr | 1 / 0
95 | geeërdheid | geëerdheid | 2 / 0
97 | Tsz | Tszʼ | 1
107 | Tsing | Thsing | 1
109 | connaissauce | connaissance | 1
109 | sure | sûre | 1 / 0
109 | hetzefde | hetzelfde | 1
117 | Cunfucius | Confucius | 1
187 | pourrait on | pourrait-on | 1
203 | denHemel | den Hemel | 1
209 | LXXXVIII | LXXVIII | 1
216 | bl. | blz. | 1
216 | [Niet in bron] | ) | 1
219 | standpnnt | standpunt | 1

Afkortingen

Overzicht van gebruikte afkortingen.

Afkorting | Uitgeschreven
b.v. | bijvoorbeeld
d.i. | dat is
D.w.z. | Dat wil zeggen
e.a. | en anderen
M.a.w. | Met andere woorden
n.l. | namelijk
Ned.-Indië | Nederlandsch-Indië
o.a. | onder andere
O.a. | Onder andere
z.g. | zoogenaamde

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK DE CHINEESCHE FILOSOFIE, TOEGELICHT VOOR NIET-SINOLOGEN, 2. LAO TSZ' ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for an eBook, except by following the terms of the trademark license, including paying royalties for use of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the trademark license is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. Project Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase “Project Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg™ License available with this file or online at www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is unprotected by copyright law in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg™ License when you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase “Project Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg™.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg™ License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ website (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works provided that:

- • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

- • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ works.

- • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work.

- • You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread works not protected by U.S. copyright law in creating the Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™

Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg™ and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation’s website and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine-readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For forty years, he produced and distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg™, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

Table of Contents

INHOUD.

VOORWOORD.

INLEIDING TOT DE FILOSOFIE VAN LAO TSZʼ.

TAO TEH KING.

Eerste Deel: Tao.

- Hoofdstuk I.

- Hoofdstuk I.

- Hoofdstuk II.

- Hoofdstuk II.

- Hoofdstuk III.

- Hoofdstuk III.

- Hoofdstuk IV.

- Hoofdstuk V.

- Hoofdstuk V.

- Hoofdstuk VI.

- Hoofdstuk VI.

- Hoofdstuk VII.

- Hoofdstuk VII.

- Hoofdstuk VIII.

- Hoofdstuk VIII.

- Hoofdstuk IX.

- Hoofdstuk IX.

- Hoofdstuk X.

- Hoofdstuk X.

- Hoofdstuk XI.

- Hoofdstuk XI.

- Hoofdstuk XII.

- Hoofdstuk XII.

- Hoofdstuk XIII.

- Hoofdstuk XIII.

- Hoofdstuk XIV.

- Hoofdstuk XIV.

- Hoofdstuk XV.

- Hoofdstuk XV.

- Hoofdstuk XVI.

- Hoofdstuk XVI.

- Hoofdstuk XVII.

- Hoofdstuk XVII.

- Hoofdstuk XVIII.

- Hoofdstuk XVIII.

- Hoofdstuk XIX.

- Hoofdstuk XIX.

- Hoofdstuk XX.

- Hoofdstuk XX.

- Hoofdstuk XXI.

- Hoofdstuk XXI.

- Hoofdstuk XXII.

- Hoofdstuk XXII.

- Hoofdstuk XXIII.

- Hoofdstuk XXIII.

- Hoofdstuk XXIV.

- Hoofdstuk XXV.

- Hoofdstuk XXV.

- Hoofdstuk XXVI.

- Hoofdstuk XXVI.

- Hoofdstuk XXVII.

- Hoofdstuk XXVII.

- Hoofdstuk XXVIII.

- Hoofdstuk XXVIII.

- Hoofdstuk XXIX.

- Hoofdstuk XXIX.

- Hoofdstuk XXX.

- Hoofdstuk XXXI.

- Hoofdstuk XXXI.

- Hoofdstuk XXXII.

- Hoofdstuk XXXII.

- Hoofdstuk XXXIII.

- Hoofdstuk XXXIII.

- Hoofdstuk XXXIV.

- Hoofdstuk XXXIV.

- Hoofdstuk XXXV.

- Hoofdstuk XXXVI.

- Hoofdstuk XXXVI.

- Hoofdstuk XXXVII.

- Hoofdstuk XXXVII.

Tweede Deel: Teh.

- Hoofdstuk XXXVIII.

- Hoofdstuk XXXVIII.

- Hoofdstuk XXXIX.

- Hoofdstuk XXXIX.

- Hoofdstuk XL.

- Hoofdstuk XL.

- Hoofdstuk XLI.

- Hoofdstuk XLII.

- Hoofdstuk XLII.

- Hoofdstuk XLIII.

- Hoofdstuk XLIII.

- Hoofdstuk XLIV.

- Hoofdstuk XLIV.

- Hoofdstuk XLV.

- Hoofdstuk XLVI.

- Hoofdstuk XLVI.

- Hoofdstuk XLVII.

- Hoofdstuk XLVII.

- Hoofdstuk XLVIII.

- Hoofdstuk XLVIII.

- Hoofdstuk XLIX.

- Hoofdstuk XLIX.

- Hoofdstuk L.

- Hoofdstuk L.

- Hoofdstuk LI.

- Hoofdstuk LI.

- Hoofdstuk LII.

- Hoofdstuk LII.

- Hoofdstuk LIII.

- Hoofdstuk LIII.

- Hoofdstuk LIV.

- Hoofdstuk LIV.

- Hoofdstuk LV.

- Hoofdstuk LV.

- Hoofdstuk LVI.

- Hoofdstuk LVI.

- Hoofdstuk LVII.

- Hoofdstuk LVII.

- Hoofdstuk LVIII.

- Hoofdstuk LVIII.

- Hoofdstuk LIX.

- Hoofdstuk LIX.

- Hoofdstuk LX.

- Hoofdstuk LX.

- Hoofdstuk LXI.

- Hoofdstuk LXII.

- Hoofdstuk LXII.

- Hoofdstuk LXIII.

- Hoofdstuk LXIII.

- Hoofdstuk LXIV.

- Hoofdstuk LXIV.

- Hoofdstuk LXV.

- Hoofdstuk LXV.

- Hoofdstuk LXVI.

- Hoofdstuk LXVII.

- Hoofdstuk LXVII.

- Hoofdstuk LXVIII.

- Hoofdstuk LXIX.

- Hoofdstuk LXIX.

- Hoofdstuk LXX.

- Hoofdstuk LXXI.

- Hoofdstuk LXXI.

- Hoofdstuk LXXII.

- Hoofdstuk LXXII.

- Hoofdstuk LXXIII.

- Hoofdstuk LXXIII.

- Hoofdstuk LXXIV.

- Hoofdstuk LXXIV.

- Hoofdstuk LXXV.

- Hoofdstuk LXXVI.

- Hoofdstuk LXXVII.

- Hoofdstuk LXXVII.

- Hoofdstuk LXXVIII.

- Hoofdstuk LXXVIII.

- Hoofdstuk LXXIX.

- Hoofdstuk LXXIX.

- Hoofdstuk LXXX.

- Hoofdstuk LXXXI.

- Hoofdstuk LXXXI.

AANHANGSEL.

Inhoudsopgave

Colofon

- Beschikbaarheid
- Metadata
- Codering
- Documentgeschiedenis
- Externe Referenties
- Verbeteringen
- Afkortingen

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE