Wala'y Igsoon.... (Sugilanon'g Binisaya)
Date: 2015-01-04T00:00:00+00:00
Keywords: Fiction; Short stories; Cebuano

The Project Gutenberg eBook of Wala'y Igsoon.... (Sugilanon'g Binisaya)

This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this ebook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

Title: Wala'y Igsoon.... (Sugilanon'g Binisaya)

Author: Juan Villagonzalo Irles

Release date: January 4, 2015 [eBook #47869]
Most recently updated: October 24, 2024

Language: Cebuano

Credits: Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
Gutenberg

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK WALA'Y IGSOON.... (SUGILANON'G BINISAYA) ***

WALA’Y IGSOON....

(SUGILANON’G BINISAYA)

SINULAT
NI
JUAN VILLAGONZALO IRLES
MAGSUSULAT
SA
“ANG KAGUBUT”
(Sa handumanan sa iyan’g mga ginikanan)

Unan’g patik: 3.000 ka basahón
1912
PATIKANAN NI FALEK,
SUGBO, SUGBO, K. P.

KAUGALINGON’G BASAHON

NI

Juan Villagonzalo Irles

Ug tanán’g hulád nagadala sa iya’ng timaan

Napaminaw ko nga ang kamamohoan sa Kabisay-an sama lamang sa usá ka sakayán’g nagalayág sa malinaw nga dagat ug walá’y Amihanán nga timad-on: mamoo, magapaagas sa singót, magahago sa lawas, modawat sa isuhol kaniya ug.... walá na’y lain’g gihunahuna.

Daghan’g mga butáng ang mga angay nila’ng hibaloán, kay magapulós sa ila’ng kahimtang. Tungud niini, kutob sa ako’ng naabút, sa ako’ng hibaloán ug sa ako’ng gisabút nga takús ikapabasa kanila, gisulát kini’ng basahona.

Ang nagasulát.

Sa handumanan sa
akong mga ginikanan.

J. V. I.

SINUGDAN

Mga anák sa usá ka magtiayon’g adunahan sa Sugbo, maó si Marcos ug si Lucas. Duhá ka managsoon’g lalake.

Si Marcos maó ang maguláng, si Lucas maó ang manghod. Maguláng ug manghod sama’ng pinalangga sa mga ginikanan: tinagád sa pagkaon, pagsapót ug pagtoón. Unsa’y makaon sa usá, maó usáb sa usá, unsa’y sapót sa maguláng maó usáb ang sa manghod.

Dungan ang pagpasulód sa Colegio de San Carlos diin interno silá toló ka tuig.

Sa pagkatapus sa curso sa 1897–1898, kun sa bulan sa Marso sa 1898, nanagpakalabáng silá sa eksamen sa segundo año, busa sa pagbukás unta sa tulon-anan sa Hulyo niadto’ng tuiga, magasugod na silá sa tercer año; apan nahitabó ang Kagubut sa bulan sa Abril, ug, tungud sa kasamok, silá’ng duhá, kuyog sa ila’ng mga ginikanan, nanghilangyaw sa usá ka lungsod sa Boól. Sa pagkahusay na sa Sugbo nanghibalík silá dinhi, apan ang ila’ng baláy sa Lutaw nasunog na.1 ug ang ila’ng amahán gidakóp ug gibaríl sa hawan sa Hospital sa mga sanlahón sa Mabolo2. Tungud sa pagkabalo sa inahán, pagkasunog ug kawalá sa ila’ng baláy ug mga bahandi, tungud sa kakuyáw, ang duhá ka mga managsoon nangailo: namatáy ang ila’ng inahán sa sakít nga sugpa. Silá nailo ug ang ila’ng pagtoón walá na mapadayon. Usá ka iyaán ang misagóp kanila.

Makalolooy ug mamingaw ang ila’ng kahimtang: ílo, walá’y kasaligan, ang ila’ng iyaán kabús, silá walá maanad sa buhat, ug bisan matuod may diyotay silá’ng kahibalo nga hikat-onan sa Colegio, walá silá makasuláy kon unsaon paggamit sa ila’ng kahibalo ug kusóg alang sa panggubatan sa panginabuhi.

Silá mga dagkudagku na ug nakapalandong nga kay ang ginikanan niadto’ng tanán’g kadaot nga giagiáan nila, maó man ang kagamhanan’g praylenhon nga nagahari kanhí sa Pilipinas, nangalagíw sa baláy sa ila’ng iyaán, nanungas sa Sudlon ug nangípon sa mga manggugubut.

Natapus ang gubat ug walá igdungog si Marcos ug Lucas. Nanugbong ang mga manggugubut ug giugbok sa patag ang Bandilá’ng Pilipinhon, ang duhá ka managsoon walá manghitungha. Nagsugod na lamang usáb ang gubat sa mga pilipinhon batok sa mga amerikanhon ug silá walá igkita sa ila’ng kahigalaan.

¿Nangamatay ba kahá sa panggubatan?

⁂

Sanglit maalam ug diyotay, giilá sa mga dakú’ng tawo sa Kagubut nga hugót siyá’ng dumadapig, maisog nga sundalo ug nakasabút sa matuod nga tinguha sa pagsukol sa mga pilipinhon nga maó ang pagluwás sa Yuta’ng-Natawohan, gipili ni General Luis Flores si Marcos arón maó’y mangulu sa pilá ka sundalo nga manabók sa pulo sa Leyte diin magakuha’g mga pusíl nga gikan sa Manila ug dad-onón dinhi sa Sugbo.

Apán nahitabó nga sa pag-abút ni Marcos sa Ormók, (Leyte) diín giingón nga didto mahimutáng ang mga pusíl nga kuhaon, kiní gikatabók na diáy sa Bogó, ug nahitabó usáb nga niadto’ng semanaha nangampo ang mga katsila. Samtang si Marcos nagapaabut ug higayon sa pagpauli nganhi, naibog sa usá ka maanyag nga dalaga niadto’ng lungsora, nga sa katapusan, sanglit usá ka manggugubut nga gibantog sa kaisog, gitangdo niadto’ng babaye’ng naibgan, nga sa kaulahian nahimo’ng asawa niya.

Walá na siyá mahibalík una sa Sugbo. Ang dugós sa kaminyoon ug ang kainit sa bag-o’ng salag sa gugma, nakapapuyó kaniya didto: Nahikalimót siyá sa Sugbo, nahikalimót siyá sa iya’ng igsoon’g si Lucas. Siyá malipayon uyamot....

Ug humán ang daghan’g mga kakulian nga mahitabó sa usá ka magasugod sa pagpuyó’ng kinaugalingon sa kaminyoon, nakakob-ot sa usá ka kasarangan’g kahimtang. Sa sinugdan didto siyá moipon sa baláy sa iya’ng ugangan, unya nakatukod ug kaugalingon’g puloy-anan.

⁂

Si Lucas lai’g giagián kay sa iya’ng igsoon....

Sa katapusan’g pagsulong sa mga cazadores ug moros3 didto sa Buhisan, maó’y usá sa mga naangol: naigó sa bala ang iya’ng bukton’g-walá, ug tungud sa kaluya, nahiligás, nahulog sa usá ka gahong. Usá ka mangangahoy’ng tigulang niadto’ng dapita, lalake siyá, maó’y nakakaplag kaniya nga nagahangós sa ilalom sa gahong: maó’y nagkuha kaniya ug nagdalá sa baláy diín gitambalan ug gigalám siyá pag-ayo.

Sa pagtugbong na sa mga manggugubut, walá si Lucas makaubán: buhi pa ang ulat sa iya’ng bukton’g walá, nagatakiáng pa tungud sa piáng sa pagkahulog. Ug sa pagkaayo na niini, arón sa pagbalus sa utang-buót niadto’ng mangiloy-on’g tigulang, walá gihapon motugbong: mitabang paghinlo sa baúl sa manluluwas kaniya ug nagapaabut nga masanggi ang maís nga bag-o’ng gipugás, arón siyá makabalik pagtabang igo nga makabayád na siyá sa iya’ng utang-buót sa nagluwás kaniya sa kamatayon.

Gani anagón pa ang maís, nagsugod na usáb ang gubat batok sa mga amerikanhon. Siyá, makalolooy’ng ilo, walá na’y igsoon; namatyan sa mga ginikanan tungud sa gubat, ¿unsa’y iya’ng mahimo, karón nga lain na usáb ang mopukon sa Bandilá’ng maanyag sa Usá ka Adlaw ug Toló ka Bitoon?

Gibaid niya ang iya’ng pinuti, kadto’ng pinuti nga gikasangka na niya sa mga badóng ug kampilan sa mga moros, sa bayoneta ug bala sa mga cazadores, ug míipon sa mga revolucionario sa bukid sa Mahayahay.

—Sama da matud pa niya—nga mamatáy sa hilanat ug sa bala. Ang dili masama maó nga ang Bandilá’ng Pilipinhon nga nagakayab sa kahanginan, ilisda’g lain....

1 Lutaw maó ang ngalan sa balangay nga kanhi gikapundokan sa daghan’g dagku’ng baláy nga gisunog sa mga katsila, arón manibog ang mga manggugubut ug walá’y kabilinggan ang pagkawas sa mga sundalo. ↑

2 Ni’ng dapita daghan ang gipamaril, kadaghan walá’y mga salá, kon dili gipanimaslan lamang sa mga katsila. ↑

3 Ang mga katsila nanagdalá’g mga moros nga gipaaway sa mga manggugubut sa Sugbo. ↑

UNA’NG PANAGKITA

Usá ka buntag sa bulan sa Enero sa 1900, usá ka bapor midunggo sa Sugbo gikan sa Leyte. Usá ka tawo, usá ka babaye’ng maanyag ug usá ka bata’ng masoso nga gikugos ug binatonán, nangawas. Kadto silá dilí lain: kon dili si Marcos, ang asawa ug anák niya nga nanganhi sa Sugbo sa pagpamiyesta sa Señor.

Sa usá ka baláy sa Pili didto silá mangabút, sa baláy sa usá ka kaubanan sa asawa ni Marcos.

Sa hapon niadto’ng adlawa gipanghatod ang isip sa mantalaan’g El Imparcial1 ug ang sa mahitungud sa giabután ni Marcos, nadawat niini, kay siyá man ang dihá sa ganghaán. Ubós sa mga balita’ng mahitungud sa gubat diin may mga letra’ng kinulób,2 nabasa ni Marcos kiní’ng mosonód:

Gabii, ika 8 ug tunga ang takna, sa balangay sa Sambag misulod ang pilá ka mga manggugubut nga sangkap sa pusíl.—Nanagpasalidsid sa dalan ug giuyón lamang sa ila’ng mga lawas ang mga pusíl, apan kay sa kanál, may nanagpahupo man’g mga amerikanhon, ang ma manggugubut walá makabantay, gidasmagan sa mga nanaghupó.—Duha ka manggubut naigo ug nangamatay, ang ubán nanagpakadalagan ug ang sargento nila hidakpan kay gigakus sa toló ka amerikanhon.—Ang hidakpan ginganla’g si Lucas Rivera, giangaa’g Banóg, tungud kay nabantog nga kanunay’ng mamihag sa mga amerikanhon ug polis,3 ug karón anaa sa Kotta.—Ang mga amerikanhon namatya’g usá may toló nga samarán, ug may usá pa gayud nga walá’y labut nga naigo sa bala.

¡Lucas Rivera! Ang igsoon sa nagbasa, ang igsoon nga walá na igdungog.

—¿Matuod kiní? ¿Buhí diáy si Lucas?—nakapangotana’ng usará si Marcos.

Nabag-o sa panumduman ni Marcos ang tanán’g mga hitabó sa una’ng adlaw. Mibati siyá’g kasubo tungud sa gidangat sa iya’ng igsoon, mibati usá’g kalipay kay iya’ng hinsayran nga buhi diáy ang iya’ng manghod. Nahinumdum siyá sa iya’ng mga ginikanan, sa ila’ng pagtoón, sa mga adlaw sa tulon-anan, sa pagpangga kanila’ng duhá, sa kapaitan sa Sudlon, ug daw pagahitan-awan niya ang panagway ni Lucas nga kutob sa tamboanan’g kinalata’g puthaw sa bilanggoán sa Kotta, nagahilák, nagapanghimaraót kaniya kang Marcos.

Sa sunód nga adlaw, si Marcos, pasangil nga alam-alaman niya ang iya’ng igsoon nga papanumpaon sa pag-ampo ug paglaban sa bandilá’ng amerikanhon, nakapangayo’g pase4 sa Preboste5 sa pagduaw kang Lucas kuyog kaniya ang iya’ng asawa.

Sayóp ang banabana ni Marcos. Si Lucas walá magsubó, walá maghilák, nawad-an na niadto’ng kaaghop sa bata pa silá, nga buhi pa ang ila’ng mga ginikanan. Si Lucas ingón lama’g walá’y gibati’ng kaguól sa sulod sa bilanggoán.

Humán ang panaggakus sa duhá ka managsoon nga dugay na’ng walá managkakita, tapus ipailá ni Marcos nga ang babaye’ng iya’ng kuyog, maó ang nagadalá sa iya’ng bansagon, si Lucas ang una’ng misulti:

—Walá ko palandunga nga kitá managkakita pa; walá ganí akó makabalita kon buhi pa ba ikaw ug kahá bulahan.... Akó, akó...—mipahiyóm—ania nahulog karón sa mga kamót ni’ng mananáp.

Ug gitudlo ang usá ka amerikanhon nga nag bantay kaniya.

—¿Hain man karón ikaw? ¿Unsa may giagián mo?—miusáb pagsulti si Lucas.

Sa hamubó’ng pag-asoy, gisulti ni Marcos ang tanán’g kaagi sa iya’ng pagtabók sa Leyte, ang pagkaminyo niya didto, ang kahimtang niya, ang hinungdan sa iya’ng pag-anhi sa Sugbo ug ngano’ng nasayud siyá nga hidakpan si Lucas.

—Oo,—gisakgaw ni Lucas ang sulti sa iya’ng maguláng—hidakpan akó nila. Ila pa karón; apan aduna da’y panahon....

—Aduna’y hihuna-hunaan akó, Lucas.—mitubág si Marcos—Moatubang akó sa Preboste, hangyoon ko nga pasayloon ikaw, manumpa sa dili na pagbalik sa bukid.

—¿Akó pasayloon?—misingka ang binilanggo—¿Kinsa’y mopasaylo kanako? ¿Unsa’y salá ko sa Preboste? ¿Salá ba diáy ang pagsukob sa manulong sa ato?

Ug mitalidhay si Lucas.

—Dili; pamatia pag-ayo. Himoon ta kaná’ng lansisa, arón ikaw buhian, ug unya kon makabuhí ka na, moubán ka kanako sa Ormók diin magapuyo kitá sa daku’ng kalinaw.

¡Kalinaw! Maó kaná ang gipangita sa mga tawo’ng malipayon: ¡ang kalinaw! Walá’y sapayán nga ang inyo’ng isigkatawo magaantus sa mga pagtampalas sa lain’g tawo, nga ang ato’ng Lungsod uliponon sa lain’g Lungsod, basta malinaw lamang ang pagpuyo. Mangotana akó kanimo, ¿nalimot na ikaw ngano nga sa gubat batok sa mga katsila mitungas ka sa bukid? ¿hikalimtan mo na nga ang ato’ng mga ginikanan nangamatay tungud sa usá ka kagamhanan’g gikasilagan ta? Na, kon kadto’ng kagamhanana walá’y pulós, ambut kon maarang-arang ba kiní karón’g ania....

—Pamatia akó.—Misulti ang asawa ni Marcos—¿Hain man ang palabihón mo, dinhi sa sulod sa bilanggoán nga kasubó da’y imo’ng bation, kon adto ikaw sa gawás nga dili ka bilanggoon? Karón, ¿unsa may nahimo mo dinhi sa sulód?

Ang tingog nga matagming ug luray sa asawa ni Marcos, mituhóp sa dughan ni Lucas. Walá kiní makatubág dayon. Nakahunahuna hinoon nga kon makagawás siyá, may higayon sa pagbalik pagtungas sa bukid, busa sa dugay na’ng pag-alam-alam kaniya miingón:

—Kamó’y mahibaló. Kamó’y magabuut. Sa ako’ng bahin, walá na akó’y gihinugon sa Kalibutan, bisan pa itako sa luthang.

Ug nanagpanamilitay silá.

Ang magtiayon nanggula ug usá ka amerikanhon’g nagbitbit ug daghan’g yawi sa bilanggoán, miduol ug giingón si Lucas.

—Vamos....

Usá ka bulan kapín kutob sa pagkasulod ni Lucas sa Kotta, siyá gibuhian; apán gipapanumpa sa dili pagbudhi sa kagamhanan sa Estados Unidos.

Dad-on siyá ni Marcos sa Leyte diin maó’y himoon encargado sa diyotay’ng patigayon, si Lucas mibalibad ug walá moubán, walá mapala sa hunahuna ang pagbalik sa bukid, ug kay walá may higayon sa pagtungas, dinhi nangita siyá’g colocación.

Si Marcos ug ang iya’ng asawa namauli sa Leyte, si Lucas nahibilín sa Sugbo, buut bisan unsa’y modangat kaniya.

Ug unya, walá na usáb igdungog ni Marcos....

¡Palad, palad! Ikaw butáng nga makalilibog. Dili masubay ang dalan nga agián mo usahay, kay bisan dili tuyoon ug supak sa kabubut-on sa tawo, mousá ka lamang pagkawala, mobiya ug moalaot sa walá’y salá’ng binuhat.

Marcos ug Lucas managsoon. Sama’g mga ginikanan; apan samtang ang maguláng imo’ng gilipay, ang manghod imo’ng pahilahon.

Usahay ang tawo mahinayak sa pagkasala ug paghikalimot nga aduna’y magbubuhat kaniya kun imo’ng paduhaduhaon sa katarungan sa iya’ng Bathala.

Sa luha sa mga kabus, sa agulo sa mga alaot, sa bakho sa mga makalolooy, ikaw ang tagsala. Lakip ang amo’ng Lungsod nga wala’y lain’g sayop—kon sayóp man gani—kon dili ang paghigugma sa Kagawasan, haakohan mo pagpahilak.

¡Palad, palad! Ikaw bubhoan ug wala’y pulós usahay. Wala ka maghunahuna nga kon lipayon pa lamang nimo ang tanán, madawat mo unta ang panalangin ug walá’y manghimaraot kanimo. Panig-ingni ang Adlaw: mosidlak alang sa tanán.

Gani ambut ngano’ng gikasilagan mo ang kabus ug hahimtang....

1 Mantalaan’g sugboanon pinangulohan ni G. Filemón Sotto. ↑

2 Sa panahon sa gubat aduna’y “censor” ang gobyerno sa mga mantalaan ug kadto’ng dili hiangayán sa “censor,” dili ipabutáng ug arón dili malangan, ang himoon sa mga tag-iya sa mga mantalaan maó ang pagkulob sa “molde.” ↑

3 Ang mga manggugubut mamihag ug amerikanhon, polis ug mga kadapig sa amerikanhon. ↑

4 “Pase” maó ang usá ka diyotay’ng papel nga magatugot pagduaw ug binilango. ↑

5 Punoan sa mga amerikanhon sa panahon sa gubat. ↑

ANG GUGMA SA KABUS

Ayaw pagtoo, magbabasa, nga walá’y kalainan ang gugma sa dato ug ang sa kabús, sa halangdon ug sa timawa. Kon matuod nga usahay aduna’y lalake’ng dato nga maminyo kun makabató’g hinigugma’ng babaye’ng kabús, kon aduna’y babaye’ng dato nga makabana kon makabató’g hinigugma’ng lalake’ng kabús, hunahunaa nga dili gugma’ng tinuod ang nag-ipon kanila. Lain kahá’ng butáng ang nakapasandurot kanila, ang nakapasumpay sa ila’ng mga kasingkasing; apan dili ug dili gayud ang gugma, kana’ng gugma nga babation sa tawo sa dili lamang hibaloí kon diin gikan ug asa padulong, kaná’ng gugma nga makapakalít lamang kanato pagkatawa ug makapakalít lamang usáb kanato paghilak...

Si Lucas nakasulod ug nakakaplag buhat sa daku’ng baligyaán sa usá ka turko: nahimo’ng usá ka dependiente. Atbang sa ila’ng baligyaán, may lain usa’ng tienda nga usá ka dalaga’ng maanyag ang tendera. Ana ang ngalan niadto’ng dalagaha. Kutob sa una’ng adlaw sa pagkakitá niya kang Ana, ang iya’ng kasingkasing nabihag ug mibati niana’ng ambut unsa kaná’ng butanga nga makapahuót sa dughan, ingo’g matam-is, ingo’g mapait.

Didto sa bukid, sa baláy niadto’ng tigulang nga nakakaplag kaniya sa gahong, aduna siyá’y hinigugma; apan sa atubangan ug sa pag-inutas niya’g hunahun, kang Ana, kadto’ng una’ng hinigugma,—¡alaot nga bukidnon!—napapas sa iya’ng panumduman. Ang kaanyag ni Ana labí’ng makabihag kay sa kaanyag niadto’ng bukidnon.

Apán walá’y higayon sa pagpahayag sa iya’ng gugma: siyá usá lamang ka makalolooy’ng dependiente, kabús, samtang ang babaye nga iya’ng gihunahuna’ng pangayoan sa kalooy ug sa kasingkasing, dato. Nahigugma siyá, dili masukód ang gidak-on sa iya’ng pagbati; apan nakailá siyá sa iya’ng ubós nga kahimtang, ug bisan ingo’g mobutó na ang iya’ng dughan sa kalayo sa iya’ng pagbati, iya lamang gipugngan: sa tago nagahalad siyá, alang kaniya ang pagsud-ong makatagbaw na sa iya’ng kaibog: ang paghandum sa ngalan ni Ana makapoypoy na sa iya’ng mga kasakit....

Usá ka adlaw—¡halandumon’g adlaw alang kang Lucas!—si Ana gihimalitan ug kay walá’y gikasukli, si Lucas nga nagbaróg sa ganghaán sa baligyaán sa turko, gikamáy. Ingó’g nawalá sa Kalibutan si Lucas, gipakaingón niya nga ang iya’ng pag-inutas ug handum niadto’ng maanyag nga dalaga, bisan walá niya isulti, hisabtan ug baslan sa kalooy. Midalagan, miduol kang Ana ug walá makatingog:

—Pailisa da akó ni’ng usá ka dolar1.

Giyukbo ni Lucas ang iya’ng ulo, gidawat ang dolar ug mibalik sa ila’ng baligyaán arón sa paghangyo sa iya’ng agalon nga ilisa’g sinsiyo kadto’ng salapia.

—¿Diín mo kaná’ng salapia? Tingali halín kaná dinhi.—Misingka ang iya’ng agalon.

Dili, ginoo. Sa dalaga kiní nga ania sa atbang. Gitawág akó ug gisugo nga pailisan kanimo.

Gidawat sa agalon ang kuwarta ug gibunó sa dalan.

Si Lucas migulá, walá’y tingog, nalumsan ang kasingkasing niadto’ng pagpalabilabi, gipunít ang dolar, giuli kang Ana, walá siyá’y tingog, ug sa iya’ng mga aping nanaligdig ang duhá ka tolo sa luha.

Ug si Ana, kadto’ng dalaga nga giisip ni Lucas nga maó’y usá ka manolonda ug nga dili makaako pagbiaybiay sa iya’ng gugma, tungud sa kaputli sa kasingkasing, sa pagtan-aw nga walá kailisi ang kuwarta niya, milabni sa dolar ug gipamulongan si Lucas:

—¡Buang!

Putóng ug walá maanad si Lucas niadto’ng gihimo kaniya sa iya’ng agalon, mibalik sa ila’ng baligyaán, giduol ang iya’ng agalon ug gisumbag.

Usá ka polís nahidugók ug gidakóp si Lucas, gidalá sa munisipyo diin gisilotan sa Presidente2 ug limá ka adlaw sa bilanggoán.

Kaná, maó kaná ang gugma sa kabús dili gani ikapahayag ug tumbas sa gidak-on niya, babaslan sa sama’ng gidak-on’g kasakit.

Samtang nahitabó kiní’ng tanán sa sulod sa baligyaán sa turko, usá ka babaye’ng buhisanon, nagalukdo’g kahoy nga igbabaligya, nahiagí ug nakakita nga si Lucas, ang nasamad sa bukton’g-walá, kadto’ng lalake nga nahulog sa gahong ug gidalá sa ila si Tatay niya, maó ang gisunód sa polís. Ug kadto’ng babayhana dili lain: maó ang hinigugma ni Lucas, anák sa mangangahoy ug mangluluwas kaniya: maó si María.

Si María misagnunot sa munisipyo ug didto napakisusi sa nahitabó kang Lucas, sa iya’ng hinigugma nga walá na niya igkita ug igdungog kutob hidakpan sa mga amerikanhon.

Niana’ng mga takna nga mamingaw ug masulob-on, higayon nga hinumduman ta kadto’ng mga kalág nga manggipuanguron ug hiutangán ta’g buót kaná’ng mga kalág nga manggiloy-on ug matarung alang kanato. Si Lucas ingón sa nahimatá gikan sa usá ka halawóm nga paghinanok ug gihangóp niya si Maria.

Tapus ang limá ka adlaw nga pagkabilanggo niya, si Maria ug si Lucas, (kay si Maria magaduawán man sa binilanggo ug magagasa niini’g anagón,) nanagkuyog pagtungas sa Buhisan, niadto’ng dapít nga nahimo’ng saksi sa ila’ng mga kalipay kanhi.

1 Dolar kon “dollar”, salapi’ng amerikanhon nga doble’g bilí sa ato. ↑

2 Kanhi ang Presidente maó’y magahusay sa mga “infraccion” sa mga “ordenanza”. ↑

MAGBABAUL UG PULAHAN

Nahibalík na si Lucas sa baláy sa mangangahoy ug miipon na kang Maria.

Siyá nga sa sinugdan anák sa usá ka ginikanan’g kasarangan ug kahimtang, unya nakasulód sa Colegio, nahimo’ng manggugubut, nabilanggo sa Kotta, nahimo’ng dependiente sa usá ka baligyaán, karón lain na’g buhat nga gihuptan: nagadaro sa yuta, nahimo’ng usá ka magbabaul.

Tungud kay walá man siyá’y kaugalingon’g yuta ug kay ang yuta nga giumá sa amahán ni Maria diyotay da man, siyá miatubang sa usá ka dato sa Siyudad sa Sugbo nga may yuta nga kanait sa kaugalingon sa iya’ng uganganón, ug misaóp.

Walá siyá’y kalabáw ug mikuha’g kalabáw sa dato. Singót ug kabudlay maó’y iya’ng puhonan, yuta ug kalabáw ang sa dato, ug ang dato nangayo nga totol-on pagbahin: usá ang kang Lucas ug duhá ang sa dato.

Walá siyá’y salapi’ng ipalít ug punta sa liboy, busa miutang usá’g punta sa iya’ng agalon.

Si Lucas ug si Maria, bisan walá mangakasál, nanagpuyó’ng malipayon. Silá’ng duhá nanagtinabangay pagbuhat sa umá ug samtang ang lalake nagadaro, susubangán ug salopan sa Adlaw ang iya’ng bukóbukó, ang babaye nagahikay sa pagkaon, nangahoy ug ikabaligya sa Siyudad.

Ug miabut ang pangani. Mitungas ang encargado sa dato arón sa pagbahin sa abót, ug ania ang gisampotan: gibahin sa toló ka pundok ang mais nga nasanggi, duhá sa agalon ug usá ang kang Lucas; unya gihusay ang bilí sa punta, ang tubo sa salapi nga bilí sa maó’ng punta, ug ang gisangkoan maó nga diyotay na lamang kaayo ang mais nga nahibilín sa magbabaul.

Hunahunaa, magbabasa, kon dili ba makapahiubós sa buót nga kahimtanga: ginapatáy sa buhat ang lawas sa saóp, ginaantos ang kainit ug ang ulán sa pagdaro ug pagguna nga sa katapusan, unta hibaslan ang walá’y sukód nga kahago ug ang dili mabanabana’ng gidaghanón sa singót, hapit tanán’g abót adto na lamang sa agalon.

Apán si Lucas igo lamang nakapanakla, nagapangwakli sa dagku’ng toló sa singót nga nanaligdig kutob sa alimpolo hangtud sa mga kitíng. Gitulón ang iya’ng mga kasubó, nagapanlad-ok, ug gihatag sa maayo’ng kabubut-on ang bahin sa iya’ng agalon ug ang gibirá nga bayad sa punta. Siyá nagahunahuna nga bisan tuod kadto’ng gihimo kaniya manghod sa panikas, usá ka matuod nga pagdaogdaog, niadto usá’ng dapita nakakaplag siyá’g kaugbokan sa iya’ng payág diin nanagpuyó’ng mga malipayon silá si Maria. Labut pa gayud, aduna’y mga butáng nga gibuhí nila didto ug dili kapangayoa’g bahin sa ila’ng agalon: maó ang mga saging nga gipananóm nila sa kadaplinon sa iya’ng umá, ang mga utanón, maó ang mga babuy, kanding ug mga manók nga ila’ng gibuhi.

Sa bag-o’ng gisanggian, gipugás na usáb ni Lucas ang maí: sa pangulilang. Ug maó sa gihapon: ang bahin sa agalon labáw kay sa saóp.

Sa ikaduhá na’ng tuig, si Maria nagsabák sa usá ka bata, bunga sa ila’ng panaghigugmaay ni Lucas. Ug usá ka buntag nahitungas ang tigulang encargado sa dato, nagpahayag nga siyá gisugo sa agalon sa pagpabahin sa mga binuhí’ng manók, babuy ug kanding ug nga kon dili mobahin si Lucas, papahawaon dayon sa yuta’ng iya’ng gibuhat.

Nahikugáng si Lucas:

—¿Bahinon ang amo’ng mga manók, babuy ug kanding? ¿May manók ba kun bisan unsa nga igpabuhián kanamo?

—Walá lagí’y gipabatonán kaninyo; apán sanglit ania kamó sa yuta niya, kinahanglan nga bahinan ninyo siyá sa tanán.—mitubág an encargado.

—Dili lawóg sa agalon ang amo’ng gipakaon niana’ng mga hayopa.

—Bisan. Ug kon dili, pahawa kamó karón dayon....

Gipanglipudngan si Lucas, nalimot ug natamparós niya ang tigulang encargado nga mikaratél ug dalagan padulong sa walóg.

Ambut kon unsa’y gisulti sa tigulang sa iya’ng agalon nga sa pagkahapon niadto’ng adlawa, sumasalóp ang Adlaw, ang encargado nahibalík, kinuyogan ug mga kostable nga nagadakóp kang Lucas nga gipasanginlan’g pulahan.

Gidakóp si Lucas, giposasan ang duhá ka kamót, gibokbok, ug, ubán kaniya, gipanakóp ug gipanalá usáb sa lungsod ang tanán’g mga hayop nila, lakíp ang mga itlog sa pugarán. Samtang si Maria nahibalintong ug dinalagan padulong sa baláy sa iya’ng amahán, kay ang ila’ng payág giduslitan man.

SA TORNAHAN

Pinagdulan ang ulo, daót uyamot, usá ka tawo nagabaktas sa kabakildan sa Buhisan. Sa kinatas-an sa usá ka bungtod ingo’g aduna’y ginanaw kadto’ng tawo. Molantaw sa kabungtoran nga nagalibut ug walá’y makitá kon dili ang kalibonán ug ang mga tag-as nga kogon; mobalilikid sa walóg ug mosangko ang iya’ng mga matá sa dagat. Motabók sa lain’g bungtod, nagapangyamyan:

—Dinhi gayud.... dinhi. Ania pa ang tuód sa Tugás nga giputól ko. Ania ang Kamansi. ¿Hain na si Maria? ¿Nabuhi pa kahá ang anák niya? ¿Hain ang amahán niya?

Lain na ang panagway sa Buhisan: ang kabaulán walá mangadaro ug kagunahi, ang kabalayán’g pilá ka lugás, walá na: nangasunog; ang walá dusliti sa mga kostable, gidauban sa mga pulahan1.

Kadto’ng tawo nga nagataboktabok sa mga bungtod, maó ang hiilhan ta kaayo’ng si Lucas. Nabilanggo kay gipasanginlan’g pulahan. Gisilotan sa Hukmanan dinhi ug 20 ka tuig sa bilanggoán, kay ang encargado sa iya’ng agalon misaksi man nga iya’ng hiabután’g nagadalá’g hinagibán si Lucas; apan sa Corte Suprema, tapus mag-antus ug haduol sa toló ka tuig nga paghulát sa apelación, nakagawás. Mitungas siyá sa Buhisan arón sa pagpangita kang Maria ug sa ila’ng bata, kadto’ng bata nga didto pa sa tiyán sa inahán sa pagdakóp kaniya. Apan walá’y hikaplagan, walá’y mapangotana: ang mga tawo niadto’ng dapita, kon walá manugbong sa patag, nangipon sa mga pulahan.

¿Unsa’y buhaton niya niadto’ng mamingaw’ng dapít ug mamingaw’ng takna?

¡Walá! Mitugbong sa lungsod, ug sa pagkaugma, nakakaplag ug buhat: maghahakot sa lanot sa usá ka tornahán ni’ng Siyudad.

Dili inadlaw ni sinimana ang suhol niana’ng mga buhatana, kay pakyaw man. Ug kay bag-o pa man siyá, nagadawat siyá’g suhol kutob sa ikahatag kaniya sa kabokabo.

Apán sa pilá ka semana sa maó gihapon’g panginabuhi, nakaalinggat nga mga tawo’ng sama kaniya’g buhat kun diyotay ba kaniya’g buhat, labí’ng dakú kay kaniya’g suhol. Diáy ang paagi sa tornahán maó kiní: Usá sa kabokabo may napulo kun limá ka lawas ug inigbahin sa salapí’ng ihatag sa Casa, kadto hinoon’g mga paginante nga mga dagku’g buhat, tagidyot da’g madawat: ang mga maantigo’g diyotay, ang mga maisog ug ang mga maayo sa sinumbagáy, maó’y daghan’g mga lawas sa pakyaw ug dagku’g suhol nga madawat.

Usá ka Sábado sa hapon nga naghimo sa panuhol, sí Lucas miduol sa iya’ng kabokabo ug sa mahinay nga tingog, misulti:

—Akó dugáydugáy na sa tornahán, dili akó magaligoyligoy sama sa ubán, apán ang ako’ng suhol diyotay da kay sa ubán.

Ang tubág sa kabokabo niadto’ng mga pulonga maó ang usá ka hugpong nga balikas ug sa katapusan giingón:

—¡Soberbio! Dili ko ikaw suweldohan. Paningíl sa Kawit.2

Niadto’ng gabhiona dakú’ng hawanán ang gihigdaan ni Lucas, usá ka harianon ang nagdulot kaniya sa panihapon: maó ang bilanggoán sa munisipyo diin gipapanihapon siyá sa usá ka polís.

Sa pagbalikas sa ugód kaniya sa kabokabo, nahinumdum siyá sa takna nga natamparós niya ang encargado sa dato, sinugdan sa iya’ng pagkabilanggo. Napalong ang iya’ng panan-aw: natamparós usáb niya ang kabokabo, kay gipakaingón pa niya nga maó ang encargado nga nagsignit sa ila’ng babuy...

1 Usá ka pulahan nga miampo miingón: “Kamí walá magbatok sa gobyerno, apán nakigbatok sa mga sulogoón niya. ¿Kinsa’y dili makasukol kanlia nga ang amo’ng mga abót, mga hayop, panguhaon, ang mga baláy pununogon ug ang mga babaye pasipad-an?” ↑

2 Maó kini’ng mga pulonga ang isulti sa usá ka lawo nga dili buut mobayad. ↑

MUTSATSO

Gikan sa kinatsila kiní’ng pulonga, apan nagamit na kaayo dinhi ug hangtud gani ang mga amerikanhon nanaglitók na lamang kaniya. Maó’y ngalan sa usá ka halangdon’g opisyo: ¡pagkabinatonán!

Sa mga baláy’ng gagmay ug kabús, aduna usá’y mga binatonán; apan malagmit nga dili tawgo’g mutsatso, kon dili batabata: taástaás kay sa mutsatso. Sa mga baláy’ng dagku, ang mga mosulod sa pagkabinatonan, kawad-an sa ila’ng mga ngalan’g binunyagan, ug tawgon na lama’g mutsatso, usahay sotsotan na lamang.... Balhinon ang ngalan: “Mutsatso,” “Sit” kun “Uy”....

Aduna kitá’y usá ka higala nga nahisulod ni’ng opisyoha: si Lucas. Kiní kay walá na man mabalík sa tornahán, sa pahigula sa bilanggoán sa munisipyo, walá’y kapaingnan, misaká sa usá ka dakú’ng baláy nga kaugalinon sa usá ka babaye’ng tigulang ug balo. Nagkinto intawon sa pagsaká sa hagdan ug sa katapusan’g ang-ang, nangayo’g katahuran, nangayo’g maayo’ng buntag.

Usá ka babaye’ng hamtong na, apán malagsik ug makusóg nga mopakiaykiay, kinulóng ang buhók, pinabukád ang sinina’ng binoldahan, misugat ug miingón:

—¿Unsa na, pakilimós ka?

¡Unsa kiní’ng pilá ka dato! ¡Gipakaingon nila nga usá ha kabús nga mahisulod sa landong sa ila’ng baláy, magapakalimós na!

—Dili man intawon, Niyora. Mianhi akó arón sa paghangyo kanimo nga pasudlon sa pagkamutsatso.

Gisud-ong kutob sa kitíng hangtud sa tumóy sa buhók si Lucas, gitalikdan ug gipangotana:

—¿Dili ka kawatán? ¡Abi hahá kay kabús man, mangawat na lamang!

—¡Simbakó, senyora!—mitubág.

—¿Aduna ikaw’y recomendación?

Apan, ¿unsa’y recomendación niadto’ng gikan sa Karsél?

Mitubag si Lucas:

—Walá, Niyora. Akó Buhisanon ug....

—¿Pulahan ka diáy?

—Dili usáb, senyora.

—Buyno, mahimo. Mutsatso ikaw sa mga iró. Tokoy, “Kabáng”; tokoy, “Negro”....

Ug nanuol ang duhá ka dagku’ng iró nga mipaghot ug buut mopaak niadto’ng lai’g panapót nga tawo.

—Kiní maó ang imo’ng mga agalon, ang imon’ng bantayan: galmon sa pagkaon, kalotan sa katól, kuhaan sa pulgas ug digoon, sabonán, adlaw’ng tanán.

Kutob niadto’ng adlawa, si Lucas aduna na’y duhá ka mga agalon; toló diáy: duhá ka iró ug ang tag-iya sa mga iró.

Sama kang “Kabáng” ug kang “Negro”, maó usáb ang senyora. Mohothot ang durohá, mogahót usáb ang agalon’g babaye.

Naanad na si Lucas sa pinaghot sa iya’ng duhá ka senyor; naanad na lamang usáb sa binagotbot ug kakagaon sa iya’ng senyora.

Apan bisan pa ni’ng bag-o’ng kahimtang ni Lucas, ang daután’g kapalaran walá mobulág kaniya: nagasulogsulog gihapon.

Nagpakaon siyá sa duhá ka iró ug nga tungud sa usa ka bukóg sa liog sa manók, nanagbugno ug nabuák ang duhá ka pinggan nga gisukaran. ¿Nahibaló ka, magbabasa, kon unsa’y nahitabó tungud niadto? Ang senyora nangisog, migunit sa bugha, gibunalan si Lucas, nanuyo ngano konó’ng gitugotan nga mag-away ang mga iró, nagtawág ug polís ug gipadalá si Lucas kay konó nangawat kaniya ug singsing. Walá pa hatagi sa suhol sa adlaw nga nabuhatan, kay kulang pa gani konó sa bilí sa duhá ka pinggan’g nabuák.

¡Adyos, “Kabáng”, adyos, “Negro”!.... Ang inyo’ng mutsatso isulod sa bilanggoán tungud kaninyo....

Tungud sa duhá ka pinggan’g nabuak, tungud sa liog sa manók, nahimo’ng hawatán ang usá ka tawo....

PAHABA....

Walá mabilanggo si Lucas. ¿Ngano’ng mabilanggo nga dili man tinuod nga nangawat? Pinggan ang nabuák, nanagbugno ang duhá ka iró tungud sa bukóg sa liog sa manók, ¿kawat na diay kaná? Niadto’ng higayona gidaóg sa katarungan ang butangbutang.

Arón makakaón ug mabuhi ang tawo—kon kiní kabus man gani—dilí angay’ng mohunong pagbuhat sa matag-adlaw. Ang kan-on sa kabús hinamogán sa singót ug usahay bahogán sa luha. Busa si Lucas, sa pagtuman niana’ng tulomanona, nagaantus sa tanán’g midangat kaniya. Kaná maó ang kinabuhi: usá ka pagpakigbugno nga waláy pagkatapus.

Ang nahitabó kaniya sa baligyaán sa turko, sa pagbaul niya sa yuta, sa pagsulod niya sa tornahán ug sa pagpangagalon niya, ingo’g naka patagám. Nangita’g lain’g opisyo, lain’g buhat nga kakuhaan sa iya’ng pagkaon: misulod ug paginante sa trabajo sa usá ka bag-o’ng dalan nga gigahad. Daghan siyá’g kauban, usá ka amerikanhon ang kapatas nila. Apan dinhi ug tingali hangtud sa Langit, kon ugaling may trabajo man didto, ang mga kapatas malagmit mamaisog, kay kadto lamang amerikanhon’g kapatas nila, piáng ug pirot pa siyá, maisog kaayo, makusóg manggadem ug mamatid.

Si Lucas, sa paglikáy nga hipatirán ug hibalikasán sa amerikanhon, nagabuhat kutob sa iya’ng maabut. Magabarina sa mga bató’ng lag-it nga sudla’g dinamita ug buk-on. ¡Kinsa’y magpalandung nga si Lucas, usá ka tawo nga sa panahon sa gubat halos gani dili motan-aw sa dagway sa amerikanhon tungud sa kasilag, karón mahimo’ng higala niadto’ng kapatas nga bulagaw’g mga matá, labí pa’ng maisog kay kang Kabáng ug Negro! Nahitabó ugód nga ang amerikanhon nagbuhi ug dinamita, midalagan sa pagkatapus ug duslit, apan nabulasot ang tiíl nga toó sa usá ka lungág ug walá makapadayon pagdalagan nga kon wala pa mabirá ni Lucas, mapigsat unta ang ulo kay hibundakan sa usá ka daku’ng tipák sa bató. Kutob niadto, segundo capataz na siyá, ug gipabantay siyá sa mga tawo nga nanagbuhat.

Gani kadaghanan sa ato’ng mga igsoon mga ligóy: mabaskog mamuhat, manghuyad sa palakol, kon anaa ang amerikanhon; apan si Lucas na lamang gani ang mahibilín, ¡adyos palagol!... ang usá molakát kay moinóm, ang usá mokuot sa honsoy ug manabako, ang usá mangalot sa wal y katól....

—Tinuod kamó pagbuhat.—matud pa ni Lucas—Dili bika ang salapí’ng ginasuhol kanato. Salapí sa Lungsod. Ug kitá da ang mabulahan ni’ng dalan nga ato’ng gibuhat.

Kadto’ng sultiha igo na kaayo nga hinungdan sa pagkasilag sa mga kauban níya. Bisan asa pagahidunggan niya ang mga sulti’ng pasambingay batok kaniya ug hangtud gayud nga may usá ka tawo’ng supang, nagbitbit ug wasay, miduol kaniya, miharang ug miigón:

—¡Mabuhi ang tigpahaba!

Diriyot malimot si Lucas. Kasumbagón niadto’ng tawo, gani sa pagtan-aw nga usá da siyá ug labut pa gihunahuna niya nga sayóp ang gihunahuna sa iya’ng mga kauban nga siyá nagpahabá, walá motingog, milakát ug mibiya sa iya’ng katugdanan, mibiya niadto’ng buhata.

“GRUMETE”

Hibaloán ta nga si Lucas natawo sa balangay sa Lutaw ¿katuhoan ba nga walá na gayud siyá’y kaubanan kun kaila niana’ng balangaya?

Kutob sa 1898, pag-alsa sa Sugbo batok sa mga katsila, maó ang paghibulág niya niana’ng balangaya. Ang ila’ng baláy, ingón sa hisayran ta na usáb, nasunog; ang yuta’ng giugbokan gibaligya sa iya’ng iyaán, sa iyaán nga misagóp kaniya ug kang Marcos, sa pagkailo nila, ug ang iya’ng iyaán patáy na. Ang ubán nila’ng mga kaubanan nanghilangyaw’g lain’g dapít; ang ila’ng mga silingan nanghilalin usáb1. Aduna’y mga talirongan si Lucas nga igakita sa lain’g mga balangay, apan tanán pulós na nanagsul-ob sa amerikana ug walá na makailá kaniya, kaniya nga walá’y lain’g sapót kon dili ang dansoy. ¿Kinsa’y makighimamat kang Lucas nga kini kabus kaayo? Kon kini, sa paggubat, nakasakude pa sa Recoletos2, tingali daghan ang makighigala, kay dato man unta.

Sa pagbiya niya sa “trabajo” sa dalan, ang amerikanhon, ang higa’a niya’ng amerikanhon, naghatag ug usá ka “recomendación” nga bisan mangilad nga pagkabuhat3 nagapulos kang Lucas sa pag-atubang niya sa Kapitán sa usá ka bapor nga magapanaw sa Negros ug hiatlan usá’ng nakulanga’g “grumete”. Gidawat siyá sa Kapitán’g amerikanhon, busa makita ta nga niadto’ng higayona sa nawóng ni Lucas mimay-on’g ang kalipay. Aduna na siyá’y buhat nga kabuhian, buhat nga lain sa hiagián niya, kahá mabugat ug usahay aduna’y balód nga molubóng sa kinahiladman sa dagat; apan usá ka katungdanan nga walá’y samok.

Migikan ang bapor. Songsongón. Mihurós ang habagat.

Nagakalayó sa dunggoanan ug nagasugod pagkilingkiling. Siyá walá maanad niadto’ng mga panawa. Gidagat siyá, gipanglipogngan ug nahipaubó sa “cubierta” sa bapor. Samtang ang hangin nagahurós, ang balód nagapungasi, ang Kapitán, apu ni Iyo Sam, nagapagulá sa iya’ng kalake: kusóg nga inum sa wisky, ug ang gisampotan maó ang kahubóg ug ang mga alaot nga “grumete” maó’y gidulaan: gipasaká ang tanán sa puente, gipakulob sa salóg ug gipakamangkamang sa hawanan’g mapig-ot, iya’ng gikabay-an. Usá da ka “grumete” ang walá didto, maó ang bag-o, si Lucas. Kiní’ng makalolooy nagalisód, gilabdan sa ulo, dili gani makatindog ug naghabwa sa iya’ng tanán’g kinaon. Apan walá’y pasaylo: Ang Kapitán maó ang hari sa taas sa bapor: gipayayongan si Lucas ug didto kay dili man makatukod sa mga tiíl, arón kakabay-an, gipatiran....

Sa pagkaugma, sa pag-idlak sa Adlaw, sa una’ng lungsod nga gidunggoan niadto’ng bapora, gipakawas si Lucas, gibiyaan sa bapor.

Panalagsaon da’ng kaagiha kadto’ng kang Lucas. Hapit dili mahitabó sa usá lamang ka tawo. Mahitabó hinoon, malagmit mahitabó sa alaot nga mamomoo, apan usá ka kagul-anan sa usá da ka mamomoo: dili kay usá ka tawo alang sa daghan’g kagul-anan.

Apan may kinaiya si Lucas nga panalagsaon ug kay panalagsaon angay’ng paninguhaon pagkasayud sa tanán’g tawo: maó ang iya’ng kalig-on. Sa tanán’g kapaitan nga giagian niya, ¿nakadungog ba kamó nga miagulo si Lucas, nga miagho ug midangoyngoy? Kahá may pilá ka tolo sa luha—luha, dili sa katalaw, kon dili sa kalagot—nangahulog sa iya’ng aping, apan walá siyá malubá.

Alang sa kabus, labáw sa kusóg sa bukton niya, kinahanglan ang kusóg ug kalig-on sa kabubut-on, ang kalig-on sa kasingkasing. Malubay gani ang kasingkasing, tanán walá na’y pagapuslan...

Tan-awon ta: Atua gibiyaan sa bapor, atua sa baybayon sa lungsod diin walá siyá, bisan usá ka putól nga ilá....

1 Lutaw maó’y usá ka balangay nga karón ang tanán’g mga yuta hapit anaa sa kamot sa mga lumalangyaw. ↑

2 Sa panahon sa gubat aduna’y nanagpakasakeyo sa Kombento sa mga prayle’ng “recoleto”. ↑

3 Daghan’g mga amerikanhon nga dili maayo’ng manulát sa ila’ng kaugalingon’g sinulatán. ↑

¡................!

Kon ang ubán’g bahin sa kinabuhi ni Lucas, pulós kapaitan, tingali ang labí’ng mapaít maó ang pagbiya kaniya sa bapor. Walá siyá’y ilá didto, walá’y salapí’ng ikapalít ug ma kaon. Labut pa, ¿dili ba maó’y labí’ng makasamad sa kasingkasing, ang palabilabi, pagdaogdaog, ingón sa gibuhat kaniya?

Si Lucas, kon mahuyang pa’g kasingkasing, aduna’y dapít nga kapaingnan arón matapus ang iya’ng mga kasakit: maó ang dagat, mosalom ug magiumós. Apan wala: maó da’y magabuhat ni’ng butanga kadto’ng mga talawán, ang mga walá managpanghibaló kon unsa ang kinabuhi. ¿Ngano’ng ikaluya kaná’ng mga hitaboa? ¿Si Lucas da ba sa Kalibutan ang nahitaboán niana?

Walá mahunahuna ni Lucas ang paghikog. Usá ka butáng ang iya’ng gisaad nga himoon: maó ang dili pagtalikód sa mga kalisdanan, ang pagdasdas niini. Kon makalatás, maayo; kon mapukan, unsaon man. Niadto’ng dughan’g kagá, diin nangagdal ang mga gusok, may usá ka kasingkasing malig-on... Usá ka kasingkasing walá’y giliatán sa mga garás sa kasakit, usá ka kasingkasing nga nagatipig ug usá ka butáng nga sa kaulahian ikatudlo niya sa iyan’ng mga kasama, arón sa pakiggubat sa mga tawo nga tungud sa gugma sa bulawan, dili na mobati’g kalooy, dili na makailá sa bilí sa singót ug kahago sa isigkatawo....

Nagalingkod siyá sa usá ka daku’ng bató sa tuláy niadto’ng baybayon, sumala sa giasoy na sa unahan. Giduol sa usá ka tawo nga miingón:

—Uy, ¿tagadiin ka?

Si Lucas walá motubág sa una’ng pangotana. Sa mga takna sa kagul-anan pakaingnón ta nga tanán’g isulti kanako pulós pagbugálbugál.

—¿Buut ikaw’g salapí?

Igoigo’ng pangotanaha, ¿kinsa’y dili buut ug salapí? Ang dato gani nga dato, molongi man sa salapi nga ato’ng komoon, ¿si Lucas pa ang dili modawat niadto’ng gihagád kaniya? Si Lucas igo lamang miyanghag. Gipakaingón niya kon gitunghaan siyá ua usá ka tawo nga buut modungag sa mga kasubo’ng gibati.

—¿Buut ikaw?—giusáb pagpangotana.

—¿Unsa ma’y buhaton?—misukna si Lucas.

—Moubán ikaw sa Hawaii. Tag 36 ka pisos ang imo’ng bulan.... Maayo’ng pagkabutáng, maayo’ng pagkaon, may sapót....

Sa Sugbo nakadungóg na si Lucas kon hain ang Hawaii ug unsa ang Kalbaryo nga giagián sa mga nanghiadto na; apan gidudhoan siyá’g limá ka pisos nga patinga, patinga nga makaluwás sa iya’ng kagutom. Nahibaló siyá lagí nga kadto’ng nagmaymay kaniya maó’y usá ka tawo nga magabaligya’g tawo sa bilí’ng limá ka pisos sa usá ka Compañía; apan kaná’ng tanán walá na niya mahunahuna, kon dili maó’y iya’ng napalangdong hinoon nga sa Sugbo walá siyá’y mapaabut....

—Hala, ubán sa Hawaii, maayo didto.—miusáb pagsulti ang tawo.

—Iharí ang imo’ng patinga—matud pa ni Lucas—moubán akó. Dili tungud kay nadaóg akó sa imo’ng sulti, kon dili kay buut gayud lamang ako’ng moadto, kay buut ko’ng hikalimtan ang mga kaguól ko dinhi.

Ug si Lucas mikuyog sa tawo....

MGA DAHON SA USA KA “CUADERNO”

Duhá ka tuig ug tungá ang nangagi kutob sa katapusan ta’ng pagkakitá kang Lucas didto sa baybayon sa usá ka lungsod sa Negros Oriental. Duhá ka tuig, dili hamubó’ng panahon: sulod niana’ng gidugayona, daghan’g mga butáng ang manghitabó, daghan’g mga butáng ang mangabalhin; ang kauswagan hataás na kaayo’g lakang, ug, samtang kadaghanan magalakát padulong sa unahan—ang patigayon, ang kinaadman, ugb.—ang mga mamomoo anaa gihapon sa gitindogan niya, tingali labí na’ng pig-ot sa panginabuhi, kay bisan tuod aduna’y diyotay’ng pagdugang sa iya’ng suhol, and dugang dili makatumbas sa pagtubo sa mga bilí sa mga butáng nga kinahanglanon niya, sama sa makaon; labut pa gayud, samtang ang kauswagan nakakuha’g mga gimbuhaton nga hisapían sa mga mamomoo—ingón, pananglit, sa mga tag-iya sa baroto nga dili na karón makasapi tungud sa muelle; ingón pananglit sa mga carromatero nga makasalapí kanhi sa paghakot nganhí sa Sugbo sa mga butáng sa lain’g lungsod, karón dili na, tungud sa tren—ang gidaghanón sa mga mamomoo midugang sa piló sa piló nga gidaghanón tungud sa kamatay sa hayop, sa init nga milarag sa mga tanóm ug sa dagku’ng mga buhisan....

¡Duhá ka tuig!... Tingali nangabalhin ang daghan’g butáng; apan ang kahimtang sa mga mamomoo maó gihapon: malagmit nga makadawat sa balikas, pagtampalas ug patid sa mga tag-iya sa buhat kun sa mga tinugyanan nila. Usá ka pag-usáb nga mabaskogon sa panglihok, ipanunot sa katarungan, maó ang gikinahanglan, arón maluwás ang mamomoo ni’ng kahimtanga. Walá’y sapayán nga kiní’ng bahina sa katawohan magakakha-tuka sa iya’ng pinangitaan ug nga hangtud sa hangtud dili makatipig ug daghan’g salapi, apan nga ilhon lamang ang pagkatawo niya, ilhon ug paigoan pagbayad ang bilí sa singót ug kakapoy niya....

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Gialirongan sa iya’ng isigkamamomoo, si Lucas, lain na’g panagway ug panglihok, lain na’g hunahuna, karón kay niadto’ng pagkakita ta kaniya, duhá na ka tuig ug tunga; lain na, midaku ang iyan’ng lawas, malig-on ang mga bukton, maayo ang panapót ug nakadalá na sa mga panglihok nga hikat-onan niya sa mga lungsod nga iya’ng hiadtoán. Gialirongan sa iya’ng mga isigmamomoo sa baláy’ng katigoman nila, nagahinulti nga gipatalinghugan sa tanán. Pamation ta ang iya’ng mga pulong, kahá aduna’y mga pagtulon-an nga hikaplagan kanila nga mga daku’g kapuslanan.

Dili mahimo—makusóg ang sulti ni Lucas—nga sa lain’g tawo, sa lai’g kahimtang kanato, ato’ng itugyan ang ato’ng kagawasan. Ang mga dato, ¡ay ang mga dato!... nagakinahanglan pagdugang sa gidaghanon sa ila’ng salapí, hapit gani dili na kitá nila suholan, arón maila na lamang ang tanán. Ang mga maalam, ¡ay ang mga maalam!... nangalingáw sa ila’ng kaalam: kaha manglaban kanato sa sulti, pinaagi sa baba, apan dili sa buhat.

Sa ato’ng mga kamót ania da ang ato’ng kagawasan, ania da ang ato’ng kauswagan.

Matud pa, nga tag-iya sa buhat ug mamomoo managkomboya sa patigayon: ang nahiuna ug ang naulahí mobutáng sa ila’ng puhonan: ang dato sa, iya’ng salapí: ang mamomoo dili sa laín kon dili ang singót ug kahago niya. Managkomboya, apan pagkamingaw nga kahimtang ang sa mamomoo: ang kahago niya walá tumbasi sa puhonan sa dato. Kiní walá mag isip kaniya ug kauban sa patigayon, walá gani maghunahuna nga kon walá pa’y kabus, siyá dato ug salapian, kahutdan sa salapi ug maparot, hangtud nga dili na makabangon pagbalik, kay walá may mohinabang kaniya....

Ania ang pagsabut kó sa kahimtang sa tagiya sa buhat ug sa mamomoo: siyá, usá’g-usá kanila, maó’y mga magpagatigayon. Ang tagiya sa buhat mobutáng sa iya’ng puhonan, ang mamomoo sa iya’ng kahago ug singot: apán sa pagbahina’y na sa makapín, ang sa kabus diyotay da kaayo ug pahat.

Lig-onon ta ang ato’ng katiguman, mag-unsa kitá’ng tanán ug pangitaon ta ang igo’ng bahin nato. Apan alang sa tagsatagsa, kinahanglan nga tumanon ta usáb ang ato’ng katungdanan. ¿Unsa’ng katungora ang ato’ng pangitaon kon walá kitá magtuman sa katungdanan?

Akó ubós nga igsoon ninyo, makalolooy nga higala ninyo, sa hataas nga dalan nga ako’ng ginalaktan, dalan’g mapaít uyamot, nagatoo nga alang kanato, kinahanlang nga ato’ng tumanon kini’ng mosonód:

1. Tumanon, sa kinasingkasing pagtuman, ang ato’ng tagsatagsa ka katungdanan. Dili magligoyligoy sa buhat, kay kaná maó’y usá ka paglimbong ta sa ato’ng agalon kun tag-iya sa buhat. Buhaton ta ang ato’ng buhat sama sa ato’ng kaugalingon’n buhat.

2. Wad-on ang kataspok. Ang mamomoo kinahanglan may kalagsik, dili mag-usik sa panahon sa pagligidligid sa baláy. Aduna siyá’y kaugalingon’g takna alang sa pagpahulay.

3. Lig-onon ang lawas, galmon pag-ayo nga mahilikáy sa sakít, ingón man ang iya’ng tiponbalay.

4. Dili mag-usik sa pinangitaan sa mga kalingawan ug paliton nga dili kinahanglanon.

5. Magbatón ug maayo’ng pamatasan. Manggintahuron ug dili mag-among-among sa buhat sa isigkatawo ug sa mga butáng sa tag-iya sa buhat.

6. Magsingkamot nga mamaayo ang pagsapót, arón katahaán.

7. Dili motugot nga pagdaogdaogon.

8. Mahigugmaon sa iya’ng lungsod, manggitahuron sa balaod.

9. Magisanduroton sa iya’ng mga kauban.

10. Dili mangawat; dili mosugál.

Usá ka mamomoo miingón:

—Matuod ang imo’ng pulong: ang dili mamomoo, dili motabang kanato. Kon ugaling aduna ma’y makigsandurot, kaná may gikinahanglan kanato; kan aduna’y igsusugo kanato....

Ug si Lucas, arón sa pagpalaín sa iya’ng sulti, nagtamód sa usá ka diyotay’ng cuaderno, naghisgot sa giagián niya:

Duhá na ka tuig karón ug tunga migikan akó dinhi padulong sa Hawaii. ¡Uy! walá’y usá kaninyo nga nakaagi sa dalan nga giagian ko, ug, dili akó buut nga mahiagi kamó niadto: binakbakan sa mga tunók, pulós apdo ang mga nainom ko.... Apan niana’ng malaay ug masulob-on’g dalan nga ako’ng nabaktas, buut ko nga inyo’ng hibaloán ang usá ka butáng nga ako’ng gihugoyhugoy, arón inyo’ng gamiton ug daladalaon ug usáb; ang usá ka kasingkasing malig-on usá ka hunahuna’ng andam sa pagdasdas sa tanán’g kalisdanan, sa walá’y pagsibog.... Giagián ko ang tanán’g kagulanan, tanán’g kalainan sa pagdaogdaog ug walá gayud nako hinumdumi nga sa makausá mitulo ang ako’ng luha.... Oo, gítuloan ako’g luha, dili sa katalaw, kon dili, luha sa kapungot.... Usá ka kasingkasing nga sama sa ako, pulós garás, walá’y giliatán sa mga samád sa palabilabi, apan mabaskog ug dili malubá bisan sa mga takna nga labí’ng makalilisang maó ang angay sa mamomoo.

¿Unsa ang ako’ng mga giagián? ¡Ay!... Walá’y makatoo. Pundokon kamó’ng tanán, isulát ang tanán ninyo’ng mga kagulanan, dili pa makatumbas sa akó. Apan dili ko buut nga hinumduman kadto, arón dili makatandóg ang mga ulat sa kasingkasing... Sultihan ko hinoon kamó sa giagian ko, gawás sa Pilipinas ug hatagan ko kamó’g “idea” kon unsa ang paglihok didto sa mga mamomoo.

Hibaloán na ninyo nga hangtud karón ug labí na gani hinoon karón, nagapadayon ang pagpangita’g mga mamomoo’ng pilipinhon nga dad-on sa Hawaii. Mangotana kahá kamó kon unsa kini’ng dapita. Magaasoy akó: Sama sa Pilipinas, daghan’g mga pulo ug sakop sa Estados Unidos. Ang mga molopyo maingon-ingon kanato’g panit. Niana’ng mga puloa, ang “Hawaiian Sugar Planters’ Association”, usá ka kapunongan sa patigayon’g amerikanhon, aduna’y nga dagku’ng hacienda. Niana’ng mga hacienda, may mga haponanon, katsila, rusyanhon ug insik, apan ambut kon ngano, karón buut sa Compañia nga pulos pilipinhon ang tanán’g mamomoo nila, tingali tungud sa pagkadili ta hingayo’g dagku’ng suhol, dili mobagolbol ug hataás ug pailob. Labut pa gayud, gituhoan ko nga ang tuyo sa Compañia, sanglit amerikanhon, maó ang paghimo’g yuta’ng amerikanhon sa Hawaii, sa ato pa: daghanon kaayo ang mga pilipinhon didto ubós sa ila’ng pagbuut, arón silá mamalig-on ug katumbasan nila ang kusóg sa mga tumitindok, simbako managpakakab-ot sa kaugalignan, kay ang mga hawaynon, sama kanato’ng mga pilipinhon nanagtinguha usáb sa pagbulág sa Estados Unidos.

Daghan, daghan ang mga mamomoo’ng pilipinhon, nga nangadalá didto; apan daghan ug daghan na usáb ang mga walá didto: nangamatay, nagalagiw ug namauli nganhi.

Ania ang ato’ng agián: Gikan dinhi dad-on sa Manila. Ibalhi’g lain’g vapor padulong sa Hongkong, sa Hongkong ibalhi’g lain nga magadalá na ngadto sa Hawaii, apan malagmit mohapít sa Hapón. Hiatlan gani nga panahon sa tugnaw ang ato’ng iadto ngadto, makalilisang ang panaw, makalilisang uyamot. Ang tugnaw gikan sa Hongkong hangtud sa dagat sa Pasipiko, makalilisang.... Unya ihatod gitá’g hacienda nga butangán kanato, diin magatanom, magahinlo, mamutól, hangtud makaintos sa tubó. Katloan ug unom lagí ka pisos ang ato’ng suhol bulanbulan, sa salapí nato, kon makabuhat kitá adlaw’ng tanán; apan hunahunaon ta baya nga ang katloán ug unóm ka pisos nato, napulo’g waló da didto: tanán doble, dollar ugod.... Mahál ang pagkaon, anha pa kitá pugsa pagpapalít sa almacen sa Compañia nga labí’ng mahál ug baligya, ug.... ¡uy!... ang mga kapatas nga amerikanhon ug dili amerikanhon: mga tampalasan kanato....

Didto halayó na sa ato, bisan walá kitá’y tiponbaláy dinhi nga gikawilihan, mamingaw kaayo. Ang ato’ng kasingkasing kanunay’ng magsubó sa kahidlaw sa ato’ng lungsod, sa dapít diín kitá matawo, sa dapít nga gimat-an ta’g mahayag. Walá’y makalingaw sa plantation; dili kamí mangadto sa lungsod. Walá’y balita nga madawat didto. Ang amo’ng mga sulát nga pulós panghayhay nga amo’ng ihatag sa mga kapatás, arón ipadalá sa Pilipinas, dili ihulog sa correo.

Simbakó kon masakít kitá, anha ang labí’ng kaguól. Tambalan, oo tambalan; apan unya kon maayoayo na, papahawaon na sa Hospital, ug tungud sa kaluya dili pa makabuhat, ¿unsa’y takús makaon?

Usá ka udto nangundang kami sa buhat, arón sa pagpaniudto. Magutom, makapoy. Akó nagapuk-ong, mipahulay ug maksdiyót. Usá ka amerikanhon’g kapatás, tiaw konó niya, milipót sa ako’ng luyó ug gilabtikan ang ako’ng dalonggan’g-walá. Nan, kay hikugangán ug gisakitán akó, dihá man sa ako’ng atubangan ing usá ka bulós nga tubó, ako siyá’ng gihapsan. Ang kapatás nangisog, bunt mobunal kanako; apan nahadlok miduól kay migamit ako’g laín’g bulós nga malig-on, ug ang gihimo maó ang pagsumbong sa amo’ng punoan nga akó nagligoyligoy konó ug misukol. Dayág na lamang: pilipinhon akó ug amerikanhon ang nagsumbong batok kanako, walá akó’y pakadag-an. Gipapahawa akó sa plantation, abí kahá kon adto na sa gawás, tungud kay walá’y salapí, mamatáy na lamang.

Palad ko nga sa paghigulá sa plantation nahidunggo ang usá ka amerikanhon’g bapor nga nagapadulong sa California, Estados Unidos, ug sa maó’ng bapor may mga pilipinhon’g grumete, nga akó’ng gikapangamhan sa pagsul ti sa ila’ng Kapitán nga pasakyon akó, sama sa usá ka grumete, walá’y suhol. Tuod man: gitugotan akó ug nadalá sa California. Ni’ng dapita, ang pagpamoo alang kanato’ng pilipinhon, malisód. Daghan ang mga mamomoo’ng amerikanhon, daghan ang mga haponanon ug daghan ang mga insik. Aduna’y usá ka pangita nga kasudlan ta: maó ang pagpamutól ug panggabás sa kahoy; apan adto kitá sa kabukiran, sa kalasangán, nga sa panahon sa tugnaw, ingón kanato’ng walá maanad sa kabugnaw, tingali mangagíng lamang. Mikawás akó ni’ng lungsora ug nakakaplag ako’g kabuhian. Hiatlan nga ang Kagubut sa China natapus ug ang mga insik nasigpatupi. Akó, kay maalam motupi, nakakat-on sa Hawaii, daghan ang napaalót kanako.

—Apan kitá ugod, makatiláw na gani’g langyaw, ingón ma’g magagilók ang ato’ng mga tiíl. Buut ako’ng mopauli nganhi; apan dili paigo ang diyotay’ng salapí nga ibayad sa bapor. Ug kay may usá man ka bapor nga migikan padulong sa Alaska, arón sa pagpangisda, miubán akó. Sa Alaska makalilisang ang isda: kaná’ng mga salmón ug ubán pa nga isulód sa lata nga makita ta dinhi, didto kaná gikan. Ang mahisuhol kanato, igo unta; apan ang tugnaw usáb hapit makamatáy, maó nga mikawas akó didto ug misakáy sa Tren (kay may diyotay na man ako’ng salapí’ng natigom) gikan sa Alaska padulong sa usá ka lungsod sa baybayon sa Kanadá, sa dagat na sa Atlantiko; unya mitabók akó sa Londres diin hapit na mahurót ang ako’ng diyotay’ng kuwarta, bisan giunsa ko na lama’g daginot. Sa Londres, kitá’ng mga pilipinhon malisod nga makakitá’g buhat: kapín sa milyon ang mamomoo nga anaa sa mga pábrika, anaa sa baybayon ug tanán nanaghiusa. Hiatlan akó sa ila’ng pag-aklas ug makapanglibawot sa balhibo nga tan-awon ang gidaghanón sa mga tawo nga managbaragbarag sa kadalanan. Niadto’ng pag-aklasa, kay bun-ogon man sa mga momomoo ang mga kauban nila’ng mamomoo nga mobalik sa buhat, akó nakasulod nga “grumete” sa usá ka bapor nga magapanaw gikan sa Londres nganha sa Hongkong. Sa pag-abut ko sa Hongkong, mikawas akó dayon ug nangita na usáb ako’g bapor nga kasakyan, “grumete” gihapon nga walá’y suhol, padulong nganhi.

Nahiabut akó nganhi, walá’y bisan usá ka diyót nga nadalá.

Karón iingón ko kaninyo nga ang paglangyaw sa lain’g lungsod, gawás sa Pilipinas, dili katiawtiawan. Maayo lamang kon ipaagi sa lingawlingaw, lingawlingaw nga andam ang pag-antos sa mga kalisdanan. Didto, ¿kinsa’y malooy kanato sa panahon nga walá’y bisan usá ka hungít sa kan-on nga ato’ng ikasulod sa tiyán? Ang mga mamomoo didto, silá da ang nanagtinabangay. ¡Unsay labut nila kon aduna’y pilipinhon nga mahimuntog sa dalan ug mamatáy sa kagutom!

Dinhi, bisan mapig-ot hinoon usáb, igo na kitá’ng mabuhi sa pagpamoo. ¿Dili kitá buut mamoo? Aduna’y dapít nga kapaingnan, ang Mindanaw, yuta’ng tabonók ug malabo’g mga tanóm. ¿Ngano’ng manglangyaw pa kitá? Kula’ng kitá sa tawo, ¿kuhaan na hinoon nato ang gidaghanon ta?

Natapus ang pakigsulti ni Lucas sa taliwala sa mga pagsiyagit sa kalipay sa mga nanag-alirong kaniya....

AMAHAN, INAHAN UG ANAK....

Pangulo sa mga pakyaw si Lucas. Walá siyá’y kaugalingon’g buhat. Sa adlaw nga aduna’y mangayo kaniya’g mamomoo, maó’y itigom niya sa iya’ng mga sakop. Ang mga tawo manag-ilog sa pag-ubán sa iya’ng pakyaw, kay labut pa nga igoon niya pagbayad ang kahago sa mga tawo, ang iya’ng pagdalá niini maayo kaayo: sama sa igsoon sa usá ka igsoon.

Usá ka hapon nga nagbantay siyá sa mga nanaghakot sa bugás, usá ka babaye’ng nagkaguhayguhay ang sinina, nagbitbit ug nigo, kuyog ang usá ka bata’ng lalake nga may limá kun unóm ka tuig ang panuigon, namunít sa mga bugás nga nangatagak sa yuta. Ambut, batasan ba gayud niya kun arón ba sa pagpagarbo sa daghan’g tawo, usá ka insik nga diyotay, nga nagbantay usáb sa paghakot sa bugás, miduol sa babaye ug kiní gibinabuy’g kasaba sa iya’ng binisayá’ng nagakayamukat:

—¿Ngano monít ka? ¿Unsa idó ka? Hala, pahawa. Dili gani, palakóp ka podís.

Miyanghag ang babaye. Gipunít niya kadto’ng bugás, kay iya’ng ag-agan sa yuta ug lung-agon. Walá motingog:

—¡Podís!—misiyagit ang insik—¡Podís!

Sa pagduol sa polís, ipadalá sa insik sa munisipyo ang babaye, kay konó namuslot sa mga sako sa bugás....

Kay dihá man sa duol si Lucas, nakakitá ug nakadungóg sa tanán’g nahitabo, misagbat sa sulti:

—Dili ka, insik, magbutangbutang sa imo’ng isigkatawo, bantog naman’g pobre kaná’ng babaye. Kaná walá mangawat, namunít lamang sa tagás.

Dili na mahimo ang insik nga diyotay: magapakadaku na kaayo. Kay siyá encargado sa amo, kay siyá kadapig sa revolución sa China, kay siyá higala sa Presidente, kay siyá maantigo’ng moiningles, ug nga kon dili gani dad-on sa polís ang babaye, ang polís pakuhaan niya sa katungdanan.

—¿Pilá ba’y bilí niana’ng bugás nga yutaon nga anaa sa nigo, kay ako’ng bayran?—nangotana si Lucas nga namulá na ang nawóng sa kasuko.

—Kaná dili kabayran, bisan usá ka milyon.

Lookon unta ni Lucas ang insik, gani nauláng sa polís, ug kiní nagsugo nga pahilomon ang insik, kay kon dili, maó’y dad-on sa munisipyo, ug si Lucas giabog sa layó.

Ingo’g gihilap ang kasingkasing ni Lucas sa kalooy niadto’ng duhá ka binuhat,—babaye ug usá ka bata’ng lalake—nalooy uyamot sa kakabús nila, maó, nga haduól sa dapít nga gikalalisan, iya’ng gitawág ug iya unta’ng hataga’g kuwarta; apan ¡kakugáng! kadto’ng babaye dili lain, maó si María, ang katipon niya didto sa Buhisan, ug kadto’ng bata, maó ang anák nila....

Diáy, ang giagián ni Lucas, maó usáb kun maingon-ingon, ang giagian niadto’ng alaot nga babaye.

Aduna gayu’y mangatawo alang da sa mga pag-antus. ¿Panig-ingnan? Si Lucas, si María, ang anák nila....

WALA’Y IGSOON....

Bulan sa Disiyembre sa 191....

Ang adlaw nagmay-ong lamang; ang dagat malinaw; ang hangin sa kabuntagon mabugnaw; nagtutaligsik....

Apán ang kamamohoan, tungud sa struggle for life1 walá makaalinggat sa mamingaw’ng talan-awon sa kabuntagon. Sayó pa, nanagkaligo na sa singót, lapoy na ang lawas.

Nagakagintan sa Sidlakán ang Adlaw, nagadugang ang kasamok sa dunggoanan sa Sugbo. Ang muelle napuno sa mga dagku’ng bapor nga nagaluwa’g nanagkalainlain’g butáng: ang ubán gumigikán na, ubán maó pa’y pagdunggo. Ug ang makalolooy’ng mamomoo, ubán walá’y tingog ug ubán nanagsaloma.

Sa kalít lamang, ang mga nanaghaw-as ug bugás nga giluwan sa usá ka bapor, nangundang sa buhat: walá mamas-an, ug usá ka tawo, si Lucas, nasuko’g maayo, miharang sa usá ka ingles nga naminghoy:

—Dili kamí mobuhat, dili ko pabuhaton ang ako’ng mga sakop. Sabut nato nga kamó ang magpakaon sa mga tawo ug karón anhá ninyo isukad ang kan-on ug ang sud-an sa ila’ng mga kalo. ¿Unsa, babuy ang mga mamomoo? Usá ka tawo karón’g buntag, walá’y salá, tungud lamang kay hisaphiran ikaw, imo’ng gisagpa. ¿Matarung kaná’ng imo’ng buhat? Sulayi akó pagsagpa, sulayí....

Ang mga tawo ingo’g hipanghiyawaán: nanagsinggit sa kalagot. Lain ang mosiyagit nga padagmalan kadto’ng ingles, lain ang motiyabaw nga ipahulog sa dagat; apan si Lucas mibalilikid sa mga mamomoo:

—Ayaw kamó paghilabút; hilom kamó.

Dili kapugngan ang mga tawo. Nanagsiyagit sa kalagot. Buut modasmag sa ingles, kon walá pa ang mga polís nga nangabut ug nagaiway niadto daghan’g mga lawas nga nanagdinut-anay.

—Dilí na kamí mobuhat—nadungóg ang usá ka tingog—mangayo kamí nga ang suhol namo ipaigo sa amo’ng kahago ug nga kamí isipon na’ng tawo, dili dagmalan, dili tampalasan, ug dili balikason ang amo’ng mga ginikanan nga atua na sa lubnganan.

Nagakagiluyang na lamang. Ang ingles nahanaw ug si Lucas gipanag-alsa sa mga tawo, giilá nga maó’y pangulo sa aklas. Nasigdalagan padulong sa ubán’g bapor, arón pagsugyot ug pagsabut sa ubán nga mangaklas.

Tunga sa takna kutob niadto’ng paghitabo, walá na’y tawo nga nagbuhat, lakíp sa mga bodega. Nanagbarag-barag na lamang sa dunggoanan, samtang ang mga polís ug mga kostable nagabantay nga walá’y dagmalan ug walá’y buluhatán’g among-amongan.

Sa usá ka dapít, nahipadulong si Lucas, miduol sa usá ka pundok sa mga mamomoo nga gikapangasab-an sa usá ka pilipinhon nga nagkanayón:

—Pulós lamang kamó binuang.... ¿Unsa’y inyo’ng makuha niana’ng inyo karón’g gihimo? Kitá’ng mga bisaya, ang ato’ng binuang, sa lawas ta pauli. Kamó, kay kabús, magaantus. ¿Inyohon na lamang ang tanán’g kapín sa patigayon sa dato? Labón kon walá na kamó’y makaon, paopoy-opoy kamó’g pangayo’g pasaylo ug mamalik sa buhat. Ako pa kamo’ng mga saóp, gipanghampak ko na kamó’ng tanán.

Ang tubág niadto’ng kasabaa, maó ang dili maisip nga komo nga nagdungan pagdapat sa lawas niadto’ng tawo.

Sa pag-abut ni Lucas, nahunong ang kagubut ug tanán naniyagit:

—¡Mabuhi si Lucas!....

Kadto’ng tawo nga nabun-og dili si kinsa. Maó si Marcos, igsoon ni Lucas, nga didto sa Leyte, dato na karón, midunggo niadto’ng buntaga, nagadalá’g daghan’g lanot, ug nangisog batok sa mga mamomoo nga nangaklas sa paghaw-as sa lanot, kay nangayo nga dungagan ang suhol.

Si Lucas walá na makaila; si Marcos walá na usáb kang Lucas. Ug sa kapungót ni Marcos sa pagdagmal kaniya, si Lucas nga nahiduol ug giiwayan sa mga mamomoo, giduol ug gisumbag, gani kay nakabantay, nadakóp ang bukton’g-toó ni Marcos ug gilubag ni Lucas, busa si Marcos mitiyabaw, namalikas ug dagku’ng balikas batok sa mga mamomoo....

Ang mga kostable nanghidagok. Si Lucas, kay maó’y hiabtan nga naglubag sa bukton ni Marcos, maó ang gidakóp, bisan daghan ang naningog nga nanagáng lamang si Lucas.

Ania na kitá sa atubangan sa Piskal. Dirí nagbaróg si Lucas, binantaya’g kostable, ug didto si Marcos, naglingkod, nagapangusmo, milagóm ang nawóng ug nagapanghimaraot....

Nangotana ang Piskal, giatubáng si Marcos:

—Ikaw, ginoo, ¿kinsa’y ngalan mo?

—Marcos Rivera, kon aduna’y isugo,—mitubág si Marcos.

—¿Ha? Akó....—mituwáw si Lucas; apan gital-opan sa kostable’ng nagbantay, ang iya’ng baba, nunot ang pag-ingón:

—¡Hilom, walá’y batasan! Ayaw pagsulti, kon dilí ka pangotan-on.

—Ikaw,—miatubáng ang Piskal kang Lucas—¿kinsa’y ngalan mo?

—Lucas Rivera, ginoo....

Pisak ug tanán’g walá’y labut, nanghikugáng: Rivera ang nagsumbong ug Rivera ang gisumbong; apan si Marcos ingó’g walá magtagád.

—¿Tagadiín ka?—miusáb pagsukna ang Piskal.

—Taga—dinhi man, taga Lutaw.

Ug si Marcos nahiulpot sa gilingkoran:

—¿Ha? ¿Ikaw diáy? Siyá akó’ng igsoon;—mihana si Marcos pagtindog—apan walá akó’y igsoon’g buang....

—¡Buang! ¿Akó buang?—mitingog si Lucas.

—¡Oo, buang!—gisinggit ni Marcos ang iya’ng tingog.

Walá na motubág si Lucas. Mga dagku’ng toló sa luha nanaligdig sa iya’ng mga matá, miduko ug natag-as ang pangginhawa. Ang iya’ng kasingkasing ingo’g gilagbasan niadto’ng mga pulonga, samtang si Marcos nagapadayon pagpangyamyam:

—Walá ako’y igsoon’g nagaubán-ubán sa mga mamomoo niana’ng ila’ng mga binuang...

¡Binuang! Maó kaná ingalan sa mga dato sa buhat sa kabus nga mangita sa katungud ug sa katarungan. ¡Walá’y igsoon! Oo, walá’y igsoon’g kabús ang dato... ¡Walá’y igsoon! Makapaubos sa iya’ng kahimtang, makabulíng sa dungog niya.... Ang kubal sa kamót sa kabus, malaw-ay nga tan-awon sa mga matá sa adunahan....

Ug ikaw, kabus nga mamomoo, ¿ngano man usáb nga manglugos ka sa panigsoon sa dato? Buhata ang ipabuhat niya, tumana ang iyang sugo ug pauli sa imo’ng payág sa takna sa pahulay....

Ang tawo’ng walá’y sapí,
recibido lamang ug estimado,
kon aduna kaniya’y isugo....

KATAPUSAN

1 Pakigbugno sa panginabuhi. ↑

Awit sa mamomoo1

Kamí maó ang mamomoo,

Sa mga manggugubut kaliwat:

Gihigugma namo ang tanán’g tawo

Nga sa kagawásan walá magsupak.

Kamí maó’y mga anák sa buhat,

Nga sa amo’ng singót nabuhi;

Gikasilagan namo ang pangawat

Hangtud ang paníimbong gani.

Kamí ang mahigugmaon sa buhat,

Arón sa banay aduna’y ikabuhi.

Madaóg namo bisan mabug-at

Kon maó’y mag-agda ang salapi.

Gitamay namo ang kataspok

Ug gimanggad namo ang kakugi,

Sa adlaw’ng tanán kamí nagalihok,

Maó da’y ipahuláy namo sa gabii.

Apan bisan kamí mga kabús,

Dili namo tagdon ang mda kalisód:

Hangtud kinabuhi amo’ng itapus

Kon kinahanglanon sa amo’ng lungsod.

Ania kamí, Oh, inahán namo’ng Yuta,

Nanagbuhat ug nanag-awit

Adlaw, mga Bitoon sa imo’ng bandila,

Maó’y nag-iwag kanamo gikan sa langit.

Kamí maó ang mga mamomoo

Nga sa mga manggugubut kaliwat,

Higala namo ang tanán’g tawo

Nga sa kusóg dili mangawat.

Fernando BUYSER.

1 Pinahinungud sa tag-iya sa WALÁ’Y IGSOON.... ↑

Oficina de la Imprenta Falek

Talaan sa mga Hilisgutan

| SINUGDAN | 1
| UNA’NG PANAGKITA | 5
| ANG GUGMA SA KABUS | 10
| MAGBABAUL UG PULAHAN | 14
| SA TORNAHAN | 17
| MUTSATSO | 20
| PAHABA.... | 23
| “GRUMETE” | 25
| ¡................! | 28
| MGA DAHON SA USA KA “CUADERNO” | 30
| AMAHAN, INAHAN UG ANAK.... | 39
| WALA’Y IGSOON.... | 41
| Awit sa mamomoo | 46

Mga Detalye sa Pagmantala

Pwede nga Magamit

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org.

This eBook is produced by the Online Distributed Proofreading Team at www.pgdp.net.

Encoding

Wala’y igsoon; Sugilanong binisaya (Without a Brother: A Bisayan story) is a short novel, written in 1912 by Juan Villagonzalo, at that time editor of the Cebuano newspaper Ang Suga (The Lamp). It deals with the issue of migrant labour and the abuse and loneliness that comes with it, an issue still very relevant in Philippine society today.

This ebook is prepared from a copy present in the National Library of the Philippines, Manila (call number: Fil 899.233 V711w). Another copy can be found at the University of San Carlos Library in Cebu.

Due to the low quality of the scans available, a number of corrections of issues may be noted in the text which are not present in the original book.

Ang Kasaysayan sa mga Panghitabo sa mga Gipang Usob

- 2013-05-19 Started.

Reperensya ngadto sa gawas

Kini nga Projekto Gutenberg eBook nagsulod ug mga reperensya ngadto sa gawas. Kini nga mga koneksiyon posible nga dili molihok.

Mga Koreksyon

Ania ang mga koreksyon nga ginahimo niining balasahon:

Panid | Tuburan | Koreksyon
1, 3, 15, 17, 24, 25, 45, 45 | [Wala sa tuburan] | .
7 | Lukas | Lucas
12 | bilangoán | bilanggoán
18 | dagha’g | daghan’g
21 | . | ?
22 | piggan’g | pinggan’g
26 | panaglagsaon | panalagsaon
26 | | —
32 | pag ayo | pag-ayo
35 | dad on | dad-on
41 | strugle | struggle
44 | . | ,
45 | walay | walá’y

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK WALA'Y IGSOON.... (SUGILANON'G BINISAYA) ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for an eBook, except by following the terms of the trademark license, including paying royalties for use of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the trademark license is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. Project Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase “Project Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg™ License available with this file or online at www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is unprotected by copyright law in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg™ License when you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase “Project Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg™.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg™ License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ website (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works provided that:

- • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

- • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ works.

- • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work.

- • You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread works not protected by U.S. copyright law in creating the Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™

Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg™ and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation’s website and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine-readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For forty years, he produced and distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg™, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

Table of Contents

- SINUGDAN
- UNA’NG PANAGKITA
- ANG GUGMA SA KABUS
- MAGBABAUL UG PULAHAN
- SA TORNAHAN
- MUTSATSO
- PAHABA....
- “GRUMETE”
- ¡................!
- MGA DAHON SA USA KA “CUADERNO”
- AMAHAN, INAHAN UG ANAK....
- WALA’Y IGSOON....
- Awit sa mamomoo1
- Talaan sa mga Hilisgutan

- Mga Detalye sa Pagmantala

- Pwede nga Magamit

- Encoding

- Ang Kasaysayan sa mga Panghitabo sa mga Gipang Usob

- Reperensya ngadto sa gawas

- Mga Koreksyon

- THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE